Chương 17

Hợp tác xã Bách Thổ được lập trong căn phòng họp cũ. Mười hai hộ góp vốn bằng tiền, đất, giờ làm hoặc dụng cụ. Linh nhấn mạnh ai góp bằng công sức cũng phải được ghi rõ, không thể coi đó là sự giúp đỡ vô hình.

Căn phòng họp thôn, nơi từng chứng kiến bao cuộc họp làng suốt nhiều thập niên, hôm nay được dọn dẹp sạch sẽ, bàn ghế xếp thành hình chữ U để mọi người có thể nhìn thấy nhau khi thảo luận. Mười hai đại diện hộ gia đình, từ những người thợ lâu năm tới những gia đình mới tham gia lớp học, ngồi quanh bàn với vẻ mặt vừa hồi hộp vừa háo hức.

Linh đứng trước, tay cầm bản dự thảo điều lệ đã soạn thảo kỹ lưỡng cùng luật sư Khải trong suốt tuần qua. “Trước khi bắt đầu,” cô nói, “tôi muốn nhấn mạnh một nguyên tắc quan trọng. Góp vốn không chỉ là tiền hay đất. Công sức, thời gian, kinh nghiệm — tất cả đều cần được ghi nhận và định giá công bằng.”

Một người thợ lớn tuổi, người chỉ có thể góp bằng giờ công vì không có vốn dư dả, giơ tay hỏi. “Vậy công của tôi được tính thế nào so với người góp bằng đất?”

“Chúng ta sẽ lập một hội đồng định giá độc lập,” Linh giải thích, chỉ vào một điều khoản trong bản dự thảo. “Không phải tôi hay bất kỳ ai tự quyết định, mà dựa trên bảng tiêu chuẩn được cả nhóm đồng thuận trước — giờ công quy đổi theo mức lương thị trường, đất quy đổi theo giá thẩm định, dụng cụ quy đổi theo giá trị sử dụng còn lại.”

Các điều lệ đầu tiên được viết đi viết lại. Xưởng không được nhận đơn vượt quá sức lò. Công thức men thuộc về nhóm nghiên cứu, nhưng mỗi người có quyền ghi tên trên thiết kế mình tạo ra. Một phần lợi nhuận dành cho sửa lò và đào tạo.

Cuộc thảo luận kéo dài suốt cả buổi chiều, với nhiều điều khoản được đề xuất, tranh luận, chỉnh sửa nhiều lần trước khi đạt được sự đồng thuận. Có những lúc căng thẳng, khi hai bên bất đồng về tỷ lệ phân chia lợi nhuận, nhưng luôn có ai đó — bà Năm, ông Phúc, hay chính Linh — đứng ra làm dịu tình hình bằng những lời nhắc nhở về mục tiêu chung.

“Chúng ta không cần một bản điều lệ hoàn hảo ngay từ đầu,” luật sư Khải, người được mời tới hỗ trợ về mặt pháp lý, nói khi cuộc thảo luận có vẻ bế tắc ở một điều khoản. “Chúng ta cần một bản điều lệ đủ tốt để bắt đầu, với cơ chế cho phép điều chỉnh khi cần thiết trong tương lai.”

Sơn được mời phụ trách bán hàng, dưới sự kiểm tra của ban điều hành. Anh hỏi vì sao vẫn tin mình. Linh trả lời cô không tin một cá nhân; cô tin vào những quy tắc có thể kiểm tra.

“Tôi vẫn còn ngạc nhiên vì được mời tham gia, sau tất cả những gì đã xảy ra,” Sơn nói, khi vai trò của anh được đề xuất và bỏ phiếu thông qua với đa số tán thành.

“Đây không phải là niềm tin mù quáng,” Linh giải thích. “Vai trò của anh sẽ được giám sát bởi ban điều hành, mọi giao dịch bán hàng đều phải báo cáo minh bạch. Chúng tôi tin vào cơ chế kiểm tra, không phải tin vào việc anh sẽ luôn đúng.”

Sơn gật đầu, hiểu rõ và chấp nhận điều kiện đó, có phần nhẹ nhõm vì biết mình sẽ không phải mang toàn bộ trách nhiệm một mình như trước đây khi làm việc cho tập đoàn.

Ngày ký, ông Phúc không ngồi ở đầu bàn. Ông nhường chỗ cho Vy, học viên nhỏ tuổi nhất. Bà Năm đặt chiếc bát nứt của mẻ đầu giữa bàn như một vật chứng.

Cử chỉ của ông Phúc khiến cả phòng họp lặng đi trong giây lát. Vy, cô gái trẻ từng làm hỏng chiếc khuôn đầu tiên trong lớp học, giờ đây ngồi ở vị trí trung tâm, tay run run khi nhận cây bút để ký vào bản điều lệ chính thức đầu tiên với tư cách đại diện thế hệ trẻ của hợp tác xã.

“Tại sao chú lại nhường chỗ cho cháu?” Vy hỏi, giọng cô vẫn còn ngỡ ngàng.

“Vì cháu là tương lai của cái nghề này,” ông Phúc đáp, giọng ông ấm áp. “Chú đã giữ vị trí đầu bàn quá lâu rồi. Đã tới lúc để người trẻ ngồi vào đó, không phải để nghe chú chỉ đạo, mà để tự mình quyết định con đường phía trước.”

Bà Năm, trong khi mọi người còn đang xúc động trước cử chỉ của ông Phúc, đặt chiếc bát nứt từ mẻ thử đầu tiên — chiếc bát cô và bà từng mang ra chợ phiên bán trong ngày mẻ lửa đầu tiên thất bại — vào giữa bàn họp.

“Đây là bằng chứng cho tất cả những gì chúng ta đã trải qua,” bà nói, giọng bà trang trọng. “Từ thất bại, tới hôm nay. Giữ nó ở đây, để nhắc mọi người, con đường chúng ta đi không hề bằng phẳng, nhưng chúng ta đã tới được đây.”

Sau buổi họp, Minh hỏi Linh có sợ mọi thứ rườm rà không. Linh nói tự do của một người luôn nhanh hơn tự do của mười hai hộ, nhưng cô đã chán những quyết định nhanh khiến cả làng trả giá.

Họ ngồi lại sau khi mọi người đã ra về, dọn dẹp căn phòng họp, ánh đèn dây hắt xuống chiếc bàn giờ đã trống trải sau một buổi chiều đầy tranh luận.

“Tôi thấy em kiên nhẫn hơn tôi tưởng,” Minh nói, xếp lại những chiếc ghế nhựa. “Cả buổi chiều, có ít nhất năm lần tôi tưởng em sẽ mất bình tĩnh khi mọi người cứ tranh cãi mãi một điều khoản.”

“Có những lúc tôi thực sự muốn hét lên rằng cứ để tôi quyết định cho xong,” Linh thừa nhận, bật cười khẽ. “Nhưng rồi tôi nhớ lại, chính vì mọi thứ từng được quyết định bởi một người, không ai được hỏi ý kiến, mà gia đình tôi mới rơi vào tình cảnh này. Tôi không muốn lặp lại sai lầm đó, dù nó chậm hơn, mệt hơn nhiều.”

Chiếc dấu mới của hợp tác xã không có hình ngọn lửa. Nó là một vòng tròn chưa khép, chừa chỗ cho người đến sau.

Bản thiết kế con dấu, do chính Vy vẽ trong một buổi học thiết kế với Linh, được cả hội đồng chọn giữa nhiều phương án khác. Vòng tròn hở một khoảng nhỏ, tượng trưng cho một cộng đồng luôn mở cửa đón nhận thêm thành viên mới, không đóng kín như một pháo đài.

“Tại sao em chọn hình này?” Linh từng hỏi Vy khi xem qua các bản phác thảo.

“Vì em nghĩ, một cái vòng tròn khép kín trông đẹp, nhưng nó nói với người ta rằng không còn chỗ để vào,” Vy giải thích, giọng cô tự tin hơn nhiều so với ngày đầu rụt rè trong lớp học. “Em muốn con dấu của mình nói điều ngược lại.”

Linh nhìn con dấu mới, in thử lên một tờ giấy trắng, cảm nhận trọn vẹn ý nghĩa sâu sắc trong thiết kế đơn giản ấy — một biểu tượng không chỉ đại diện cho hợp tác xã, mà cho cả triết lý cô đã dần xây dựng suốt những tuần qua: giữ nghề không có nghĩa là đóng cửa với thay đổi, mà là luôn để ngỏ một khoảng trống cho những điều mới mẻ được bước vào.

Buổi tối sau ngày ký điều lệ, cả mười hai hộ cùng gia đình quây quần tổ chức một bữa tiệc nhỏ ngay tại sân xưởng, mỗi nhà mang theo một món ăn tự nấu, tạo thành một bàn tiệc đa dạng như chính thành phần tham gia hợp tác xã. Tiếng cười nói rộn rã vang khắp sân, xen lẫn tiếng trẻ con chạy đùa quanh những chiếc bàn ghế được kê tạm.

Ông Bảy Đúng, người từng phản đối lớp học vì sợ nghề bị "học kiểu thành phố", giờ đây ngồi kể chuyện cho đám trẻ con nghe về những ngày đầu xây lò, giọng ông hào hứng hơn bao giờ hết. “Ngày đó,” ông kể, “ba gia đình chúng ta phải gánh từng viên gạch từ bến sông về, đi bộ cả buổi mới tới nơi.”

Linh đứng ở góc sân, nhìn quang cảnh ấm áp trước mắt, cảm thấy một sự mãn nguyện khó diễn tả thành lời. Cô nghĩ tới hành trình từ ngày đầu tiên trở về làng, khi cô chỉ có một mình đối mặt với một cái lò nứt và một khoản nợ bí ẩn, cho tới hôm nay, khi cả một cộng đồng đang cùng nhau xây dựng một tương lai chung.

Hà tới bên cạnh, tay cầm hai ly nước mát. “Chị nghĩ mình đã làm được điều gì đó thật sự ý nghĩa,” chị nói, đưa một ly cho Linh. “Không chỉ cứu được lò, mà còn tạo ra một cách làm việc mới cho cả làng.”

“Vẫn còn nhiều việc phía trước,” Linh đáp, dù không giấu được nụ cười. “Sáu tuần thử nghiệm vẫn chưa kết thúc, khoản nợ vẫn chưa giải quyết dứt điểm. Nhưng đúng, hôm nay là một cột mốc đáng nhớ.”

Họ cụng ly, nhìn ra sân nơi mọi người vẫn đang trò chuyện rôm rả dưới ánh đèn dây, lò gốm đứng lặng lẽ phía sau như một nhân chứng thầm lặng cho tất cả những gì đã và đang diễn ra, từ những ngày đầu đầy hoài nghi cho tới buổi tối hôm nay, khi một chương mới thực sự bắt đầu.

Muộn hơn trong đêm, khi hầu hết khách khứa đã ra về, Linh tìm thấy cha mình ngồi một mình bên bậc thềm, tay cầm chiếc dấu mới của hợp tác xã, xoay nó nhẹ nhàng dưới ánh trăng. Cô ngồi xuống cạnh ông, không nói gì trong chốc lát.

“Cha đang nghĩ gì vậy?” cô hỏi.

“Cha đang nghĩ về việc, có lẽ cả đời cha đã hiểu sai ý nghĩa của việc giữ nghề,” ông đáp, giọng ông trầm ngâm. “Cha luôn nghĩ giữ nghề là giữ cho mọi thứ y nguyên như nó từng có. Nhưng nhìn con hôm nay, cha nhận ra, giữ nghề thực ra là giữ cho nó tiếp tục sống, kể cả khi điều đó có nghĩa là để nó thay đổi.”

Linh tựa đầu nhẹ vào vai cha, cảm nhận một sự bình yên hiếm hoi lan tỏa trong lòng, khác hẳn nỗi lo lắng thường trực đã đeo bám cô suốt những tuần qua kể từ ngày trở về.