Chương 6

Linh muốn làm một bộ bát ăn cơm màu đất, giữ nguyên vân tay của người nặn. Minh cho rằng sản phẩm phải có kích thước đều để chịu được vận chuyển. Hai người cãi nhau ngay trên bản vẽ.

Buổi sáng đó, họ ngồi ở chiếc bàn gỗ dài trong xưởng thiết kế, một góc nhỏ được ngăn tạm bằng vách gỗ ép, nơi Linh treo những bản phác thảo cô mang từ thành phố về. Ánh sáng từ cửa sổ chiếu chéo qua tờ giấy vẽ, làm nổi rõ những đường nét cô đã kỳ công phác họa suốt cả đêm hôm trước.

“Nếu cái nào cũng giống nhau thì còn cần thợ làm gì?” Linh hỏi.

“Nếu cái nào cũng khác đến mức không xếp chồng được thì khách hàng sẽ không mua lần hai,” Minh đáp.

“Anh đang nói như một người bán hàng, không phải một người làm ra sản phẩm.”

“Tôi đang nói như một người từng thấy ba trăm bộ chén bị trả lại vì kích thước lệch nhau quá nhiều để đóng gói,” Minh đáp, giọng không hề nao núng. “Sự khác biệt đẹp trên bàn trưng bày, nhưng nó là cơn ác mộng cho đơn vị vận chuyển.”

Linh ném bút xuống bàn, một cử chỉ nhỏ nhưng đủ để Minh nhận ra cô đang thực sự bực mình, không chỉ đang tranh luận vì lý lẽ. “Vậy theo anh, thứ gì cũng phải đo bằng khả năng đóng gói sao?”

“Không phải thứ gì cũng vậy,” anh đáp, dịu giọng. “Nhưng nếu muốn bán được ra khỏi làng, mình phải nghĩ tới cả chặng đường từ đây tới tay khách, không chỉ nghĩ tới lúc nó còn nằm trên bàn xoay.”

Ông Phúc nghe hết nhưng không can thiệp. Đến tối, ông mang ra hai chiếc bát cũ: một chiếc lệch miệng nhưng cầm rất vừa tay, một chiếc tròn đều nhưng nóng ran khi đựng canh. Ông bảo họ thử dùng thay vì nhìn trên giấy.

Ông đặt hai chiếc bát lên bàn, không nói thêm gì, chỉ ngồi xuống quan sát. Linh cầm chiếc lệch miệng lên trước, xoay nó trong tay, cảm nhận cách phần miệng hơi nghiêng vừa khít với dáng cầm của bàn tay cô, như thể chiếc bát được nặn riêng cho một người cụ thể chứ không phải cho một khuôn mẫu chung.

Minh cầm chiếc tròn đều, múc một ít nước nóng từ ấm trà rót vào, rồi chạm tay vào thành bát. Anh rụt tay lại ngay, xuýt xoa.

“Thấy chưa,” ông Phúc nói, không giấu nụ cười nhỏ nơi khóe miệng. “Cái tròn đều dễ sản xuất hàng loạt, nhưng thành mỏng đều khiến nhiệt truyền nhanh hơn. Cái lệch, chỗ dày chỗ mỏng, giữ nhiệt tốt hơn ở phần tay cầm.”

Hà đề nghị chia thành hai dòng. Dòng Bách Thổ giữ dấu tay và bán theo bộ sưu tập nhỏ. Dòng Bếp Nhà dùng khuôn ổn định, giá dễ tiếp cận. Linh im lặng rất lâu rồi gạch thêm một cột vào bảng chi phí.

“Hai dòng nghĩa là hai quy trình sản xuất song song,” Hà giải thích, gõ bút lên bảng tính. “Tốn thêm thời gian quản lý, nhưng mỗi dòng phục vụ một nhóm khách khác nhau. Người sưu tầm sẽ trả giá cao cho dòng có dấu tay. Người dùng hàng ngày sẽ chọn dòng giá rẻ hơn, ổn định hơn.”

“Vấn đề là lò chỉ có một,” Linh nói. “Nung chung một mẻ hai loại sản phẩm khác nhiệt độ tối ưu thì sao?”

Minh xem lại bảng thông số nhiệt của cả hai dòng đất, so sánh khoảng nhiệt độ chảy men. “Có thể xếp theo tầng,” anh nói sau một lúc tính toán. “Dòng Bách Thổ ở tầng dưới, gần nguồn nhiệt hơn nhưng giữ nhiệt ổn định lâu. Dòng Bếp Nhà ở tầng trên, cần nhiệt độ thấp hơn một chút.”

Minh đưa cô về kho bằng chiếc xe máy cũ. Trên đường, anh kể về lần đầu vào phòng thí nghiệm, khi mọi người cười vì anh mang theo một mảnh gạch từ lò quê. Linh hỏi vì sao anh vẫn giữ nó.

Con đường đất dẫn từ xưởng ra kho đất chạy qua một hàng tre, gió thổi làm lá tre xào xạc trên đầu họ. Chiếc xe máy cũ của Minh phát ra tiếng động cơ khàn đục, nhưng anh vẫn giữ tốc độ chậm rãi, có lẽ để câu chuyện có đủ thời gian được kể hết trước khi tới nơi.

“Ngày đầu vào phòng thí nghiệm ở thành phố, giáo sư hướng dẫn bảo mỗi sinh viên mang theo một mẫu vật liệu có ý nghĩa với mình,” anh kể, giọng anh nhẹ nhàng như đang kể một câu chuyện đã kể nhiều lần cho chính mình nghe. “Người ta mang tinh thể, mang hợp kim, mang những thứ được cắt gọt hoàn hảo dưới kính hiển vi. Tôi mang một mảnh gạch vỡ từ lò của cha, cong vênh, cháy xém một góc.”

“Chắc bị cười dữ lắm,” Linh nói.

“Ừ. Nhưng tôi giữ nó vì nó cong,” anh nói. “Nhìn vào là nhớ mình từng nghĩ mọi thứ phải thẳng mới có giá trị.”

Linh im lặng, nhìn con đường phía trước lướt qua trong ánh đèn xe yếu ớt. Cô hiểu cảm giác đó hơn cô muốn thừa nhận — cô cũng từng rời làng với suy nghĩ mọi thứ ở thành phố mới là chuẩn mực, còn những gì học được ở xưởng chỉ là nền tảng để bỏ lại phía sau.

“Giờ anh nghĩ khác rồi à?” cô hỏi.

“Giờ tôi nghĩ, cái cong và cái thẳng chỉ khác nhau về mục đích, không khác nhau về giá trị,” Minh đáp. “Vấn đề là mình có đủ tự tin để giữ cả hai hay không.”

Họ thống nhất thử cả hai dòng trong một mẻ. Không ai gọi đó là thỏa hiệp. Với Linh, đó là lần đầu một ý tưởng được giữ lại mà không cần biến thành cuộc chiến.

Về tới kho, họ dừng xe, đứng nhìn dãy đất sét xếp cao trong ánh trăng nhạt. Minh tắt máy, im lặng một lúc trước khi nói tiếp.

“Cảm ơn vì đã không bỏ cuộc giữa chừng lúc tranh luận sáng nay,” anh nói. “Nhiều người sẽ chọn cách dễ hơn — chỉ làm một dòng, tránh rắc rối.”

“Tôi không giỏi chọn cách dễ,” Linh đáp, bật cười khẽ. “Hỏi cha tôi thì biết.”

Cả hai cùng cười, tiếng cười nhẹ tan vào không khí đêm, và trong khoảnh khắc ấy, Linh cảm thấy khoảng cách tám năm giữa họ đang dần được lấp đầy, không phải bằng lời hứa hay tuyên bố lớn lao, mà bằng những buổi tối như thế này, nơi họ học cách cùng nhau đưa ra quyết định thay vì áp đặt lên nhau.

Sáng hôm sau, cả nhóm tập hợp lại quanh bàn thiết kế để hoàn thiện bản vẽ cuối cùng cho cả hai dòng sản phẩm. Linh vẽ lại bộ bát Bách Thổ, cố ý để lại những đường vân nhẹ nơi ngón tay cái miết qua khi nặn, một chi tiết cô gọi là “chữ ký không lời” của người thợ.

“Mỗi chiếc sẽ có một chữ ký khác nhau,” cô giải thích với Hà, người đang ghi chú lại các thông số để tính giá thành. “Không phải vì tụi con làm ẩu, mà vì mỗi bàn tay để lại một dấu riêng.”

Hà gật đầu, nhưng vẫn giữ vẻ mặt cẩn trọng của người quản sổ sách. “Vậy chị cần biết, dòng này bán được giá bao nhiêu để bù cho thời gian làm chậm hơn dòng khuôn.”

Minh đưa ra bảng so sánh thời gian: một chiếc bát khuôn mất khoảng tám phút để tạo hình, trong khi một chiếc bát nặn tay theo kiểu Bách Thổ mất gần nửa giờ, chưa kể thời gian chỉnh sửa. Con số ấy khiến Hà thở dài, nhưng không phản đối.

“Nếu định giá đúng,” Hà nói, “dòng Bách Thổ phải bán gấp ba, gấp bốn lần dòng Bếp Nhà. Không biết khách có chịu trả không.”

“Có những khách sẵn sàng trả,” Linh nói, nhớ lại cô gái ở chợ phiên hôm trước từng nói cô thích một chiếc bát không cố giả vờ hoàn hảo. “Vấn đề là mình có tìm đúng người không, chứ không phải giá có hợp lý hay không.”

Ông Phúc, đứng cạnh nghe câu chuyện, chen vào một câu ngắn gọn. “Ngày xưa, lò này chỉ làm một loại, bán cho ai cũng như ai. Giờ nghe hai đứa bàn, cha thấy cũng có lý — không phải ai cũng muốn giống ai.”

Buổi chiều, họ bắt tay vào làm mẫu thử cho cả hai dòng cùng lúc. Linh ngồi bên bàn xoay, tay dính đầy đất, cố nhớ lại kỹ thuật nặn tay bà Năm dạy từ nhiều năm trước — giữ áp lực đều nhưng không quá cứng, để đất tự tìm hình dạng của nó dưới sự dẫn dắt của bàn tay, thay vì bị ép buộc hoàn toàn.

Minh, ở bàn bên cạnh, làm việc với khuôn thạch cao cho dòng Bếp Nhà, đo đi đo lại độ dày thành khuôn bằng thước kẹp. Thỉnh thoảng anh liếc sang xem Linh làm, và cô bắt gặp ánh mắt ấy nhiều hơn một lần, mỗi lần đều khiến cô phải cúi xuống tập trung vào đất để giấu đi nụ cười bất chợt.

Tới cuối ngày, họ có trong tay mười lăm chiếc bát nặn tay và ba mươi chiếc bát khuôn, đủ cho một mẻ thử kết hợp cả hai dòng theo cách xếp tầng Minh đã tính toán. Ông Phúc đi vòng quanh bàn, xem xét từng chiếc, gật đầu tán thành trước khi tuyên bố họ sẽ nung thử vào cuối tuần.

Linh đứng lại một mình sau khi mọi người đã lần lượt ra về, nhìn hai dãy bát xếp cạnh nhau trên giá dưới ánh đèn mờ — một bên đều tăm tắp như những bản sao, một bên mỗi chiếc mang một dáng riêng không thể nhầm lẫn. Cô chưa từng nghĩ có ngày mình đứng giữa hai lựa chọn tưởng như đối lập mà lại thấy chúng bổ sung cho nhau, thay vì phải chọn một và bỏ đi cái còn lại, như thể nghề gốm này, cũng như mọi thứ khác trong đời, luôn có nhiều hơn một cách để tồn tại đúng, miễn là người ta đủ kiên nhẫn để tìm ra chỗ đứng phù hợp cho từng cách một, thay vì vội vàng gạt bỏ cái này để giữ lại cái kia.