Chương 10

Báo cáo nội bộ của công ty đường sắt gửi đến trước khi Mai kịp yêu cầu. Ga Đá Trắng lỗ trong ba năm liên tiếp, doanh thu thấp hơn chi phí vận hành bốn lần.

Mai mở bảng dữ liệu. Doanh thu vé đi của ga được ghi ở cột “ga phát”, còn vé về và hàng hóa được tính cho ga trung chuyển. Chi phí nhân công và bảo trì lại dồn toàn bộ cho Đá Trắng.

Tùng thấy bảng rồi nói lịch trình đã được tạo từ phần mềm chung, không ai ở ga sửa được.

Vy đối chiếu hơn ba trăm vé chụp trong sáu tháng. Chín mươi hai vé bị phân bổ sai ga, ba mươi sáu vé hàng không có mã điểm nhận.

Mai gửi khiếu nại. Công ty trả lời đó là lỗi nhập liệu, cần xác minh từng vé. Họ không hứa điều chỉnh báo cáo đóng ga.

Khoa nói dù doanh thu sửa lại, tuyến vẫn phải bảo trì cầu và trả lương. Anh không sai. Mai đưa anh bảng số liệu, hỏi khu nghỉ dưỡng có muốn đầu tư vào tuyến không thay vì mua đất.

Khoa nói dự án không thể đầu tư vào tài sản của công ty đường sắt. Mai hỏi nếu cộng đồng lập quỹ vận hành thì sao.

Anh cười, nhưng không chế giễu. “Cô đang cố biến một nhà ga thành hợp tác xã.”

“Có thể. Ít nhất hợp tác xã biết mình đang trả tiền cho điều gì.”

Điểm giữa của cuộc tranh luận không phải ga có lãi hay không. Nó là việc ga đã bị đo bằng một bảng phân bổ không công bằng, và không ai đủ động lực sửa trước khi đóng cửa.

Mai yêu cầu phòng kế hoạch gửi dữ liệu ở dạng có thể kiểm tra, không chỉ ảnh chụp báo cáo. Họ trả lời hệ thống cũ không xuất được lịch sử chỉnh sửa. Cô xin danh sách trường dữ liệu, cách ánh xạ mã ga và quy tắc phân bổ. Phòng kế hoạch gửi một tài liệu mười hai trang, trong đó có bốn thuật ngữ không giải thích.

Vy ngồi cùng Mai ở quán cơm, đọc từng dòng. Em dùng giấy nhớ dán lên những chỗ thiếu định nghĩa. “Ga phát” có thể là nơi in vé, nơi đoàn tàu bắt đầu chặng hoặc nơi vé được nhập. “Chi phí trực tiếp” bao gồm lương nhân viên nhưng không rõ có bao gồm thời gian trực ngoài giờ. “Hàng lẻ” không có ngưỡng trọng lượng.

Mai gọi cho Dũng, chuyên viên tỉnh. Anh thừa nhận nhiều ga nhỏ không hỏi nên hệ thống giữ cách cũ. Khi Mai hỏi vì sao một ga lỗ gấp bốn lần lại không được rà soát mã phân bổ, anh nói danh sách đóng ga do máy tự xếp ưu tiên, còn người phụ trách chỉ xem phần đầu.

“Máy tự xếp, nhưng ai chọn tiêu chí?”

“Từ cấp trên.”

“Ai có thể thay đổi?”

“Tôi không có quyền.”

Mai không ép anh nhận phần không thuộc về anh. Cô xin tên đơn vị có quyền. Dũng gửi, rồi nhắn riêng rằng nếu có công văn chính thức, anh sẽ đính kèm dữ liệu gốc. Mai lưu cả tin nhắn, hỏi anh có đồng ý dùng tên không. Anh bảo chỉ dùng chức vụ, không dùng tên cá nhân.

Khoa mang tới một bảng tính khác, do tư vấn của khu nghỉ dưỡng lập để so sánh đường sắt và đường bộ. Bảng này tính đủ chi phí xe tải, nhưng không tính thời gian người dân phải đi tới điểm gom hàng. Mai hỏi anh có thể yêu cầu sửa không. Khoa nói có, nhưng đội tư vấn sẽ phản đối vì mô hình của họ không có biến “thời gian của người dân”.

“Nếu biến đó khó đo,” Mai nói, “hãy ghi rõ nó chưa được đo, đừng coi bằng không.”

Khoa sửa bảng. Con số đường bộ tăng đáng kể vào những ngày mưa và chợ phiên. Anh không nói khu nghỉ dưỡng sẽ bỏ dự án. Anh nói hồ sơ phải chịu được câu hỏi của người sống ở đây, không chỉ của người xét vốn.

Cuộc họp công ty được tổ chức qua màn hình. Ba người ở tỉnh, hai người ở ga, một người đại diện khu nghỉ dưỡng. Mai trình bày sai lệch doanh thu bằng từng nhóm vé, không dùng tổng số quá lớn. Cô yêu cầu không kết luận “gian lận” khi chưa biết ai nhập sai. Đại diện công ty nói cách tính đúng quy trình. Mai đáp quy trình đúng chưa chắc dữ liệu phù hợp với mục đích đóng ga.

Một người hỏi cô có hiểu vận hành toàn tuyến không. Mai thừa nhận không, nên cô mời Tùng nói về lịch, Vy nói về vé và Lâm nói về cầu. Mỗi người chỉ trình bày phần mình biết, không nói thay phần khác. Cuộc họp kéo dài hơn dự kiến, nhưng lần đầu ga nhỏ có nhiều giọng được nghe cùng lúc.

Kết thúc, công ty đồng ý mở kiểm tra phân bổ mười hai chuyến có sai lệch rõ. Họ không hứa sửa toàn bộ báo cáo trước khi hết ba mươi ngày. Mai xin ghi điều đó vào biên bản. Nếu chỉ có lời nói, người sau sẽ không biết lời hứa từng tồn tại.

Ở sân ga, một số người dân thất vọng vì con số sửa có thể không đủ cứu tuyến. Bà Lý nói ít nhất họ đã biết tuyến lỗ theo cách nào. Một người muốn bán đất bảo biết không thay đổi được khoản vay của ông. Mai nói đúng, dữ liệu không tự biến thành tiền. Nó chỉ cho họ lựa chọn đỡ mù hơn.

Tối, Mai mở bảng tính của mình. Cô tạo thêm cột “ai được lợi nếu số này không đổi” và “ai phải trả giá”. Tùng nói cột đầu dễ bị coi là suy đoán. Mai đồng ý, ghi nhãn “câu hỏi cần xác minh”. Không phải câu hỏi nào cũng là bằng chứng, nhưng không có câu hỏi thì bằng chứng thường được chọn bởi người có quyền.

Khoa hỏi cô còn muốn bán đất không. Mai nói cô vẫn cần tiền trả nợ. Khoa hỏi vậy vì sao chưa ký. Cô đáp vì giờ cô biết bán phần đất nào ảnh hưởng hành lang ray, phần nào có thể bán, và khoản tiền nào phải đặt lại vào ga. Trước đây cô chỉ có hai lựa chọn: giữ tất cả hoặc bán tất cả. Dữ liệu mở ra những phần ở giữa, dù chúng phức tạp hơn.

Đêm, phòng kế hoạch gửi một file mới. Trong đó, doanh thu ga Đá Trắng đã tăng nhưng chi phí bảo trì cầu cũng tăng. Không có phép màu. Tuyến vẫn cần một nguồn tiền khác, có thể là dịch vụ công hoặc quỹ cộng đồng. Mai in file, đặt cạnh thông báo đóng ga và viết lên đầu: “Báo cáo này chưa kết thúc câu chuyện.”

Chuyến tàu cuối ngày chạy qua. Mai đứng trong phòng vé, nhìn bảng số liệu đã dày hơn. Một tuyến tàu không sống nhờ việc có một con số đẹp. Nó sống khi những người chịu ảnh hưởng có quyền hỏi tại sao con số ấy được tính như vậy, và khi người có quyền quyết định buộc phải trả lời trước khi đóng cửa.

Đêm đó, Mai gọi cuộc họp nhỏ với Vy và Tùng để chuẩn bị cho phần phản hồi chính thức. Vy in ba phiên bản bảng: dữ liệu cũ, dữ liệu đã sửa vé và dữ liệu có thêm hàng hóa. Tùng đọc từng dòng, chỉ ra chi phí trực không nằm trong phiên bản nào. Mai thêm bảng thứ tư, ghi “chi phí vận hành chưa phân bổ”.

“Bảng này làm ga lỗ hơn,” Vy nói.

“Nhưng nó làm chúng ta biết mình còn thiếu gì.”

Tùng không cười. Anh bảo nếu công ty nhìn bảng đó, họ sẽ dùng nó để nói tuyến càng không hiệu quả. Mai đáp tuyến không thể được cứu bằng việc giấu chi phí lao động của người đang giữ nó chạy. Nếu cần trợ giá, họ phải gọi đúng tên là trợ giá.

Phòng kế hoạch gửi lời mời tham dự một cuộc họp trực tuyến. Đại diện công ty muốn Mai trình bày trong mười phút, không hỏi đáp dài. Cô yêu cầu thêm phần hỏi đáp và gửi trước danh sách tài liệu. Họ nói lịch đã chốt. Mai trả lời nếu không có thời gian hỏi, cô sẽ nộp ý kiến bằng văn bản và ghi rõ chưa được trao đổi.

Khoa khuyên cô đừng biến cuộc họp thành cuộc đấu. Mai nói cô không định thắng bằng cách nói lâu hơn. Cô sẽ yêu cầu mỗi kết luận có nguồn dữ liệu và người phụ trách. Khoa bảo đó chính là cách làm cuộc họp dài hơn. Mai đáp tuyến này đã bị quyết định quá nhanh nhiều năm.

Trước cuộc họp, một người trong nhóm đề nghị chỉnh tiêu đề báo cáo thành “Tuyến tàu thiết yếu”. Mai từ chối. Từ “thiết yếu” cần tiêu chí, không phải cảm giác. Cô đặt tiêu đề “Đánh giá vận hành ga Đá Trắng sau mười ngày”, để người đọc không bị dẫn tới kết luận trước khi xem số.

Cuộc họp có mười người. Công ty trình bày chi phí toàn tuyến, trong đó ga Đá Trắng bị gắn với phần bảo trì cầu. Mai hỏi vì sao chi phí cầu không chia theo số chuyến qua cầu. Họ nói cầu chỉ phục vụ tuyến này. Lâm phản hồi cầu nằm trong hành lang chung, xe bảo trì và tuyến dự phòng cũng dùng. Đại diện tỉnh yêu cầu lập phương pháp phân bổ riêng.

Khi tới phần vé, Vy trình bày ảnh đã che tên. Một đại diện hỏi ảnh có giá trị pháp lý không. Vy nói đó là dữ liệu đối chiếu, không phải chứng cứ duy nhất. Mai đề nghị kiểm tra hệ thống theo mã và ngày. Công ty đồng ý chọn mười hai chuyến mẫu. Không có quyết định sửa toàn bộ, nhưng có một quy trình kiểm tra.

Khoa trình bày so sánh đường bộ. Anh thừa nhận bảng ban đầu bỏ thời gian gom hàng và chi phí mùa mưa. Một người hỏi tại sao dự án lại tự làm khó. Khoa đáp nếu dự án chỉ thắng bằng bảng thiếu, nó sẽ thua khi vận hành thật.

Cuộc họp kết thúc sau hai giờ. Không ai tuyên bố tuyến được cứu. Công ty đồng ý tạm dừng quyết định đóng trong lúc kiểm tra, nhưng yêu cầu ga giữ an toàn và không tự ý tăng tải. Mai xin văn bản trong ngày. Họ gửi trước khi hết giờ, có chữ ký điện tử và mã hồ sơ.

Tùng hỏi đó có phải chiến thắng không. Mai nói đó là một khoảng thời gian được mua bằng dữ liệu và kỷ luật. Khoảng thời gian ấy chỉ có giá trị nếu họ dùng để xây mô hình vận hành, không phải để chờ người khác đổi ý.

Đêm, Mai cập nhật bảng dòng tiền. Quỹ còn thấp, cầu cần thay dầm, và phần doanh thu sai chưa được hoàn lại. Khoa gửi tin nhắn hỏi cô có cần ứng trước tiền thuê đất không. Mai trả lời không nhận tiền trước khi hợp đồng được cộng đồng xem. Anh đáp sẽ chờ.

Mai tắt máy, đi ra sân ga. Đèn tín hiệu hắt xuống vệt sáng nhỏ. Cô nghe tiếng tàu đi qua, không thấy nó hùng vĩ hay đáng thương. Nó chỉ đang làm công việc của nó, trong khi những người phía sau học cách làm công việc của mình rõ ràng hơn.