Chương 10

Họ dựng phòng thử nghiệm ngay tại sân nhà văn hóa, không dùng tường trắng và máy lạnh ổn định. Một dãy bàn được chia thành bốn trạm: mô tả mùi, đo nhiệt độ, ghi nhịp thở, và đánh dấu vị trí. Mục tiêu không phải tìm ra chất độc trong một buổi chiều. Mục tiêu là xem thành phố có thể cùng quan sát một hiện tượng mà không biến cảm giác của một người thành lời buộc tội hay biến số đo của một máy thành lời phủ nhận hay không.

Huyên viết mục tiêu lên tấm bảng lớn:

“Đo cùng lúc những gì máy ghi, người nhận biết và cơ thể phản ứng. Không suy ra nguyên nhân khi chưa đủ dữ liệu.”

Nghi đọc bảng, gật đầu. “Câu đầu được. Câu sau nghe như cô đang sợ.”

“Tôi sợ.”

“Tốt. Người không sợ dữ liệu thường làm nó thành dao.”

Tùng đặt ba hộp đo lên bàn. Anh đã thay hộp hiệu chuẩn cho trạm số 3, nhưng chưa đưa hệ thống trở lại chế độ tự động. Quỳnh cho phép thử nghiệm trong hai giờ với lịch phun được thông báo công khai. Vân chuẩn bị bảng triệu chứng, còn Tư mang đến mười hai thẻ mô tả từ kho mùi.

Người dân đến đông hơn dự kiến. Có người nghĩ đây là buổi khám sức khỏe miễn phí. Có người muốn phản đối Lớp Sạch. Có công nhân tò mò vì lần đầu được xem dữ liệu trạm của mình. Huyên không ngăn các mục đích khác nhau. Cô chỉ yêu cầu mọi người chọn đúng bàn.

Trạm một phát các mẫu mùi chuẩn đã được pha loãng. Người tham gia ghi cường độ và tính chất. Trạm hai đo không khí ở ba độ cao. Trạm ba đếm nhịp thở trước và sau khi đi qua một tuyến đường. Trạm bốn cho người dân đánh dấu nơi họ cảm thấy cơ thể thay đổi. Huyên nhắc các nhóm không nói cho nhau biết kết quả trước khi ghi xong.

An phụ trách bản đồ. Cậu đeo một bảng tên nhỏ, không ghi “bệnh nhân” mà ghi “người quan sát”. Một cô bé hỏi cậu có phải bác sĩ không. An lắc đầu.

“Em vẽ những chỗ thở khó.”

“Vẽ có biết bệnh không?”

“Không. Nhưng biết hỏi.”

Tùng nghe thấy, nói với Huyên: “Cậu ấy trả lời giống cô.”

“Không. Tôi trả lời giống cậu ấy.”

Đợt phun đầu tiên bắt đầu lúc 15 giờ. Loa nhà văn hóa đọc rõ vị trí trạm, thời gian, mục đích và cảnh báo rằng Lớp Sạch không phải máy lọc toàn bộ không khí. Một số người vỗ tay, một số người bảo thông báo quá dài. Huyên giữ nguyên. Một lời cảnh báo không thể vừa đủ ngắn cho loa vừa đủ rõ cho mọi cơ thể.

Ở trạm một, người tham gia nhận mẫu mùi bùn hữu cơ trước khi ra sân. Ở trạm hai, máy đo ghi một lớp ẩm tăng. Ở trạm ba, nhịp thở trung bình không đổi trong năm phút đầu. Ở trạm bốn, ba người đánh dấu vùng gần bờ kè là nơi cổ họng khô.

Huyên không cho phép ai nói “mâu thuẫn”. Cô bảo đó là những góc nhìn chưa được nối bằng thời gian.

Nghi đứng ở bàn mẫu thực phẩm, mang theo hai lọ mắm giống nhau. Một lọ lấy từ quầy bà, một lọ đã được đặt trong phòng gần đầu phun mười phút. Người tham gia không biết lọ nào là lọ nào. Bảy người nhận ra lọ thứ hai “ít mở”, bốn người nói không khác, một người bảo lọ thứ hai có mùi nhựa nhẹ.

Nghi hỏi Huyên: “Có đủ để nói hệ thống làm mắm hỏng chưa?”

“Chưa.”

“Có đủ để không cho hệ thống phun khi kiểm tra thực phẩm không?”

“Đủ để đề nghị thử nghiệm riêng.”

Nghi gật. “Tôi thích chữ đề nghị hơn chữ chưa.”

Ở trạm y tế, Vân ghi nhịp thở của An. Cậu không có triệu chứng trong mười phút đầu. Sau một đợt xe tải đi qua, ngực cậu nặng hơn dù trạm không tăng phun. Tùng chạy ra kiểm tra. Động cơ xe tạo luồng dầu diesel rõ, nhưng gió thổi nó vào khu đo rồi tách ra. Huyên ghi sự kiện giao thông vào cột bối cảnh.

Một người dân hỏi tại sao phải ghi những thứ làm thí nghiệm phức tạp. Huyên trả lời vì cuộc sống không tự tách các biến cho họ. Nếu bỏ xe tải, nóng, chạy bộ, stress và đồ ăn, họ có thể tạo ra một kết quả đẹp nhưng không giúp ai biết ngoài đường cần làm gì.

Quỳnh đi giữa các bàn, nghe nhiều hơn nói. Một công nhân đưa cho bà phiếu ghi đau đầu nhưng không có mùi. Quỳnh hỏi anh có dùng mặt nạ không. Anh nói có, nhưng tháo ra khi khu vực “đã được xử lý”. Quỳnh không đổ lỗi cho anh. Bà ghi thêm một câu vào bảng quy trình: “Giảm mùi không phải tín hiệu được bỏ bảo hộ.”

Đến 16 giờ 12, một đợt phun tăng liều do cảm biến báo dao động. Tùng phát hiện lưu lượng đầu phun thứ ba giảm. Huyên yêu cầu giữ nguyên hoạt động, không can thiệp, để xem dữ liệu. Tùng phản đối vì không muốn biến người dân thành đối tượng thử nghiệm.

“Họ đã đồng ý tham gia,” Huyên nói.

“Đồng ý tham gia không có nghĩa đồng ý phơi nhiễm.”

Huyên dừng lại. Tùng nói đúng. Cô yêu cầu Quỳnh tạm dừng đợt phun, thông báo lý do, rồi chuyển phần thử sang mẫu không khí đã lấy trước. Một số người thất vọng vì chưa có đủ dữ liệu. Huyên ghi cả việc dừng sớm và lý do liên quan đến đạo đức thử nghiệm.

Tư đứng bên bàn, đưa Huyên một thẻ mô tả: “Có những thí nghiệm thất bại vì biết dừng.”

Tùng đọc được, hỏi ông có tự viết không.

“Không. Một người công nhân đã mất mùi viết.”

Tùng nhìn Huyên. “Thẻ này có được đưa vào báo cáo không?”

“Nếu ghi nguồn mô tả và không biến nó thành kết luận kỹ thuật.”

“Vậy đưa.”

Sau khi dừng phun, vùng sân nhanh chóng có mùi đất ẩm và dầu xe. Người dân phản ứng khác nhau. Có người bịt mũi, có người bảo cuối cùng cũng biết hướng gió, có người thấy đau đầu giảm. Dữ liệu không cho một đáp án chung, nhưng nó cho thấy việc mất mùi không phải luôn là một lợi ích duy nhất.

Huyên tập hợp các nhóm. Mỗi nhóm phải trình bày một kết quả làm mình không hài lòng. Trạm một không tách được mùi mẫu khỏi mùi chợ. Trạm hai mất dữ liệu trong ba phút vì pin yếu. Trạm ba có người chạy trước khi đo xong. Trạm bốn có người đánh dấu theo lời bạn bên cạnh.

“Những điều này làm thử nghiệm vô nghĩa à?” một cậu sinh viên hỏi.

“Không. Nó cho biết lần sau phải thiết kế lại,” Huyên nói.

Quỳnh đứng bên cạnh, thêm: “Nếu chỉ công bố những kết quả sạch, chúng ta sẽ tạo ra một chương trình sạch giả.”

Cuối buổi, An nhìn bản đồ. Vùng đỏ không tạo thành một mảng liên tục. Nó là những chấm dọc theo đường xe tải, một cụm quanh cổng trường, một chấm ở quầy mắm, và vài vùng xanh giữa chúng. Huyên hỏi cậu có muốn xóa những chấm không rõ không.

“Không. Ghi dấu hỏi.”

Vân cầm phiếu triệu chứng. “Mẫu này chưa đủ để kết luận, nhưng đủ để xin thêm ba đêm theo dõi.”

Tùng kiểm tra lại trạm số 3. Lưu lượng đã ổn hơn sau khi thay hộp hiệu chuẩn, nhưng vẫn có một dao động nhỏ khi nhiệt độ giảm. Anh đề nghị không cho hệ thống tự tăng liều trong những khung thử nghiệm chưa có người quan sát.

Quỳnh đồng ý, rồi ký ngay trên bảng thông báo.

Huyên cất tờ giấy trắng vào hồ sơ cùng với bản đồ và các phiếu chưa hoàn hảo. Cô viết kết luận sơ bộ:

“Thử nghiệm công cộng không xác định được chất gây triệu chứng. Nó xác định được rằng mùi, máy và cơ thể không thay đổi cùng một nhịp. Cần theo dõi theo phút và theo vị trí.”

Trời tối, người dân ra về. Nghi dọn lọ mắm, Tư gom thẻ, Vân cất bảng triệu chứng, Tùng khóa trạm. An đứng lại nhìn sân nhà văn hóa.

“Thành phố có hiểu không?” cậu hỏi.

Huyên nhìn những tấm bảng còn dính băng keo. “Chưa biết.”

An cười. “Câu đó nghe đỡ đáng sợ hơn khi có người làm tiếp.”

Huyên cũng cười. Trong đêm, dữ liệu thử nghiệm sẽ được nhập lại, kiểm tra, gắn cờ và có thể bị bác một phần. Không sao. Một thành phố học cách nghe không bắt đầu bằng câu trả lời đúng. Nó bắt đầu bằng việc không xóa những điều làm cuộc họp khó hơn.

Sau khi mọi người về, Huyên và Diễm ở lại kiểm tra các phiếu viết tay. Hai người cùng nhận mẫu mùi nhưng dùng từ khác nhau. Diễm bảo lúc đầu cô muốn sửa theo Huyên, sau đó nhớ rằng hội đồng không phải cuộc thi trả lời giống nhau.

“Nếu hai người cùng ngửi mà khác nhau, dữ liệu có yếu không?” Diễm hỏi.

“Nó cho biết trải nghiệm không đồng nhất. Ta cần xem bối cảnh, không chọn người nói hợp với mình.”

Diễm chỉ vào một phiếu ghi không có mùi nhưng cổ họng khô. “Tôi đã từng bỏ loại này vì nghĩ người thử không hiểu nhiệm vụ.”

Huyên nói: “Ngày trước tôi cũng vậy.”

Hai người đặt phiếu vào nhóm riêng. Tùng gửi báo cáo rằng đầu phun số ba đã lệch nhưng không còn rò. Vân thêm cột thời gian triệu chứng giảm sau khi ra khỏi vùng. Nghi gọi hỏi lọ đối chứng có cần giữ lạnh không. Tư nhắc họ phải ghi người nào không tham gia vì không ngửi được.

Huyên nhận ra thử nghiệm không kết thúc khi người dân rời sân. Nó tiếp tục trong cách nhóm xử lý phần thừa, phần mờ, phần không thể xếp. Cô lập một cuộc họp ngắn vào sáng hôm sau chỉ để hỏi: “Dữ liệu nào đã bị chúng ta bỏ vì không biết đặt tên?”

Quỳnh trả lời ngay rằng đó là câu hỏi tốn thời gian nhất. Huyên nói có lẽ vì nó giữ được nhiều người nhất. Trong phòng lưu trữ, những phiếu không hoàn hảo nằm cạnh các phiếu rõ ràng. Không phiếu nào được xem là rác chỉ vì nó làm bảng cuối cùng khó nhìn.