Chương 7

Phạm Quỳnh tổ chức diễn đàn ở nhà văn hóa khu Nam Bến, nơi ghế nhựa phải kê lệch vì nền nghiêng. Bà không gọi đó là buổi đối thoại với người dân. Tấm phông phía sau chỉ ghi “Lớp Sạch: nghe để điều chỉnh”. Huyên thấy cụm từ ấy khá thật, nhưng chưa biết nó sẽ chịu được bao nhiêu câu hỏi.

Quỳnh mở đầu bằng một bảng số liệu. Trong hai năm, phản ánh mùi cống giảm ba mươi bảy phần trăm, số ngày chợ phải đóng cửa vì mùi giảm, công nhân nhà máy báo dễ chịu hơn trong ca đêm. Những con số không giả. Huyên đã kiểm tra một phần dữ liệu và biết chúng có cơ sở.

“Nếu ai nói Lớp Sạch không giúp gì,” Quỳnh nói, “tôi không đồng ý. Nó đã giúp nhiều người.”

Một người phụ nữ ở hàng đầu giơ tay. “Nó giúp tôi ngủ. Nhưng con tôi ho hơn.”

Quỳnh gật, không ghi câu ấy vào ô “phản đối”. Bà yêu cầu thư ký tách thành hai dòng.

Công nhân nhà máy ngồi bên trái, cư dân và người bán chợ ngồi bên phải. Tùng ngồi phía sau cùng đội bảo trì, không có áo lãnh đạo. Nghi đến trễ, đặt giỏ mắm dưới chân ghế. An ngồi cạnh Huyên, cầm sổ nhưng chưa mở.

Huyên trình bày phương pháp của Trung tâm Cảm Quan. Cô nói rõ cảm giác mùi không tự động là bằng chứng về chất độc. Cô cũng nói “không mùi” không tự động là bằng chứng an toàn. Một người đàn ông hỏi nếu mọi thứ đều cần kiểm tra thì dân phải chờ đến bao giờ.

“Không phải chờ để được tin,” Huyên đáp. “Có thể hành động thận trọng trước khi biết nguyên nhân, nhưng phải nói rõ vì sao hành động đó cần thiết.”

“Nói vậy thì ai cũng sợ.”

“Nói quá chắc thì người ta sợ sai thứ.”

Tùng được mời lên nói về hệ thống. Anh không dùng slide. Anh vẽ một sơ đồ đơn giản: nguồn mùi, cảm biến, bơm, đầu phun, khu dân cư. Lớp Sạch nằm ở giữa, không phải cuối cùng.

“Hệ thống được thiết kế để giảm mùi khó chịu. Nó không thay thế xử lý nước, không thay thế kiểm tra khí độc, không thay thế khẩu trang hay quy trình an toàn lao động,” anh nói.

Một nữ công nhân hỏi: “Nhưng khi khu vực không còn mùi, quản đốc có cho tụi tôi bỏ mặt nạ không?”

Tùng trả lời sau một nhịp: “Không được.”

“Thực tế có người cho bỏ.”

“Đó là vi phạm quy trình.”

“Vậy anh có ghi lại không?”

Tùng nhìn xuống bàn. “Tôi đang thu thập phản ánh.”

“Còn ngày hôm qua?”

“Tôi không có biên bản.”

Huyên thấy vai anh căng lên. Cô không cứu anh bằng cách đổi chủ đề. Cô hỏi quy trình cần bằng chứng gì để một người lao động được bảo vệ khi cấp trên nói mùi đã giảm.

Tùng trả lời bằng thông số: kiểm tra khí, hồ sơ ca, chỉ số tiếp xúc, nhật ký triệu chứng. Người công nhân lắc đầu.

“Chúng tôi không giữ được mấy thứ đó. Chúng tôi chỉ có mũi và cổ họng.”

Vân đứng dậy. “Vậy phòng khám phải giúp lưu triệu chứng. Không được bắt công nhân đưa ra tên chất nếu họ chỉ biết mình đau đầu, khò khè hoặc cay mắt.”

Một người đàn ông nói: “Nếu ghi triệu chứng nhiều, nhà máy sẽ nghĩ chúng tôi muốn làm lớn.”

Vân đáp: “Không ghi thì nhà máy sẽ nghĩ không có triệu chứng.”

Quỳnh nhìn sang Tùng, rồi yêu cầu lập một sổ ca có thể ghi ẩn danh. Huyên ghi quyết định vào biên bản.

Đến lượt Nghi, bà không lên sân khấu. Bà đứng giữa hai hàng ghế, giơ chiếc lọ mắm nhỏ.

“Tôi không đến xin thành phố cho chợ thối,” bà nói. “Tôi đến hỏi vì sao mọi thứ có mùi mạnh đều bị gọi là bẩn. Mùi mắm giúp tôi biết lọ này đang sống đúng. Mùi cống giúp biết nước không ổn. Nếu các ông khử cả hai, các ông phải cho chúng tôi một cách khác để biết.”

Quỳnh hỏi: “Bà có đề xuất gì?”

“Đừng phun trong giờ kiểm tra thực phẩm. Đừng dùng máy đo khó chịu để phạt người bán mà không cho xem số. Và treo thông báo cho biết hôm nay hệ thống đang phun ở đâu.”

“Thông báo vị trí phun có thể khiến dân hiểu nhầm là khu nguy hiểm.”

“Không thông báo thì họ hiểu nhầm là khu an toàn.”

Hội trường xôn xao. Huyên nhìn An. Cậu đã mở sổ, vẽ hai cột: “giảm khó chịu” và “biết nguy hiểm”.

Quỳnh hỏi Huyên có thể xác nhận rằng Lớp Sạch đang che tín hiệu không.

“Chưa thể xác nhận ở mức nguyên nhân,” Huyên nói. “Nhưng chúng tôi có đủ lý do để kiểm tra khả năng đó.”

Một người ngồi phía sau cười nhạt. “Lại chưa thể.”

Huyên quay lại. “Tôi biết câu đó làm mọi người mệt. Nhưng nếu tôi nói quá phần dữ liệu, người bị ảnh hưởng sẽ trả giá bằng niềm tin của họ. Tôi từng làm vậy rồi.”

Căn phòng lặng hơn. Quỳnh nhìn cô, như biết câu chuyện cũ nhưng chưa từng nghe Huyên tự nói trước đám đông.

“Cô từng làm gì?” một người hỏi.

Huyên kể ngắn gọn về biên bản xưởng dung môi. Cô không kể để lấy lòng thương. Cô nói mình đã xóa một dòng mô tả mùi vì sợ báo cáo bị xem là quá mức. Sau đó có người ngất. Cô không biết dòng ấy có cứu được ai không, nhưng biết việc xóa nó đã làm hồ sơ nghèo đi.

Một công nhân hỏi: “Vậy giờ cô muốn chúng tôi tin cô?”

“Không. Tôi muốn mọi người có thể kiểm tra điều tôi nói.”

Tùng nhìn Huyên từ phía cuối phòng. Anh không biết chuyện này. Huyên thấy anh nghe được, nhưng anh không phản ứng trước mặt mọi người.

Quỳnh chốt buổi diễn đàn bằng sáu việc: công khai lịch phun thực tế theo ngày; thêm cột điều kiện thời tiết; mở sổ phản ánh công nhân; thử nghiệm nhật ký triệu chứng; tạm không phun trong khung giờ kiểm tra thực phẩm nếu không có lý do khẩn; và thành lập nhóm đánh giá có cư dân, công nhân, người bán chợ, bác sĩ và người mất khứu giác.

Một người hỏi ai chịu trách nhiệm nếu nhóm đánh giá kết luận hệ thống cần dừng.

Quỳnh nói: “Tôi chịu trách nhiệm trình kết luận lên thành phố.”

“Còn ai chịu trách nhiệm nếu hệ thống dừng rồi mùi quay lại?”

“Tôi không thể chịu thay mọi hậu quả. Nhưng tôi có thể bảo đảm hậu quả không bị giấu.”

Huyên ghi câu đó vào biên bản, dù nó không phải một cam kết pháp lý.

Sau diễn đàn, Tùng chặn Huyên ở hành lang.

“Cô không nói với tôi về biên bản cũ.”

“Anh chưa hỏi.”

“Tôi không biết phải hỏi gì.”

“Bây giờ anh biết rồi.”

Tùng nhìn ra sân. “Cô muốn dùng chuyện đó để chứng minh người kiểm định không đáng tin?”

“Tôi muốn chứng minh ai cũng có thể chọn dữ liệu dễ bảo vệ.”

“Tôi không xóa dòng nào.”

“Nhưng anh có thể đã ký một phụ lục chưa đọc.”

Anh quay lại. “Cô nói như thể biết.”

“Tôi không biết. Đó là lý do tôi hỏi.”

Tùng rời đi mà không chào. Huyên thấy mình vừa mất một người có thể mở cửa trạm, nhưng không chắc cô có thể giữ được anh bằng cách nói nhẹ hơn.

An đi đến bên cô, đưa quyển sổ. Cậu đã viết dưới hai cột: “Hệ thống giúp người ta ngủ” và “hệ thống có thể làm người ta bỏ qua dấu hiệu”.

“Cả hai đều đúng?” cậu hỏi.

“Có thể.”

“Vậy truyện này kết thúc kiểu gì?”

Huyên nhìn sân nhà văn hóa. “Không phải truyện.”

“Cái gì cũng là truyện nếu người ta chỉ kể một nửa.”

Cô không sửa câu ấy. Trong hồ sơ, cô thêm một mục mới: lợi ích đã được xác nhận. Ở dưới là những dấu hỏi. Một chương trình công cộng có thể tốt và vẫn cần bị kiểm tra. Một người có thể sai và vẫn cần được nghe. Sông Sậy bắt đầu học một cách khó chịu rằng hai điều có thể cùng đúng.

Sau diễn đàn, Quỳnh không giải tán nhóm ngay. Bà yêu cầu mỗi người ghi một việc mình muốn thành phố làm và một việc mình sẵn sàng làm. Công nhân ghi kiểm tra bảo hộ cho nhau. Cư dân ghi đóng cửa đúng hướng và báo triệu chứng. Người bán chợ ghi không tự gọi mọi mùi mạnh là độc. Nghi ghi thêm: “Đừng dùng người bán để minh họa cho một kết luận đã có.”

Tùng viết “đọc phụ lục cuối ca”. Vân viết “lưu cả số người không có triệu chứng”. Huyên viết “không xóa lời kể vì khó đưa vào biểu đồ”. Quỳnh nhìn danh sách, nói những việc này đều nhỏ hơn một dự án thành phố, nhưng chính việc nhỏ sẽ cho biết dự án có thay đổi thật hay chỉ đổi khẩu hiệu.

Một công nhân hỏi nếu báo cáo đúng mà điều kiện làm việc không đổi thì sao. Quỳnh đáp nhóm sẽ ghi thời hạn và người chịu trách nhiệm. Người công nhân nói đã nghe câu ấy nhiều lần. Tùng lấy bút thêm cột “bằng chứng đã làm”, không chỉ “cam kết”.

Huyên chụp bảng sau khi mọi người ký. Không ai được ghi tên đầy đủ nếu không muốn. Nghi dùng tên quầy, Lý dùng tên viết tắt, An chỉ để một ký hiệu. Quyền được tham gia không nên đòi người yếu thế phải phơi toàn bộ danh tính.

Trên đường về, Tùng đi cùng Huyên một đoạn. Anh hỏi cô có định đưa biên bản cũ vào phiên họp không. Huyên nói có, nhưng sẽ đưa cả các số liệu Lớp Sạch đã giúp người dân ngủ được.

“Cô vẫn sợ người ta bảo mình thiên vị?”

“Tôi sợ mình chỉ kể điều làm câu chuyện có lợi cho mình.”

Tùng gật. “Vậy ít nhất ta đang sợ cùng một thứ.”

Huyên nhìn phía sông, nơi màn sương đã tan. Diễn đàn không tạo ra đồng thuận. Nó tạo ra một danh sách việc phải kiểm tra. Với một hệ thống phức tạp, đó có thể là hình thức đồng thuận đầu tiên đủ thật để bắt đầu.