Chương 14 — Chiếc Mặt Nạ Không Có Thật

Tiếng ghi âm phát ra từ chiếc loa nhỏ đặt giữa bàn, giọng Hồ Bảo Kỳ vang lên rõ mồn một, tự tin đến mức lạnh người: "...cứ để tôi lo phần hồ sơ xuất xứ, chị chỉ cần đảm bảo nét vẽ giống thật đến chín mươi lăm phần trăm là đủ, phần còn lại tôi có cách xử lý với bên thẩm định rồi."

Nhật Vũ dừng đoạn ghi âm, nhìn Uyển Nhi qua màn hình laptop đặt giữa bàn xưởng Vẽ Trăng. "Đây là bằng chứng không thể chối cãi. Ông ta không chỉ biết đó là hàng giả, mà còn chủ động chỉ đạo cách làm giả sao cho qua mặt được thẩm định."

"Còn phần 'có cách xử lý với bên thẩm định' thì sao?" Uyển Nhi hỏi, giọng căng thẳng. "Nghĩa là ông ta có người trong ê-kíp thẩm định của chính nhà đấu giá đó?"

Nhật Vũ gật đầu, mở một thư mục khác trên laptop, nơi anh đã dành cả đêm qua để đối chiếu các lô hàng "attributed to Đặng Bá Tuyên" với tên các chuyên gia ký xác nhận thẩm định trong hồ sơ công khai của Indochine Heritage Auctions. "Tớ tìm thấy điều này. Cả tám lô hàng liên quan đến thầy cậu, tất cả đều được cùng một chuyên gia thẩm định độc lập tên Thomas Yeoh ký xác nhận — một cái tên nghe rất chuyên nghiệp, nhưng khi tớ thử tra cứu, không tìm thấy bất kỳ bài báo, công trình nghiên cứu, hay hồ sơ học thuật nào gắn với cái tên này trước năm năm trước. Không có dấu vết nào của một 'chuyên gia' thực sự."

"Nghĩa là một cái tên bịa ra?"

"Có khả năng cao là vậy, hoặc là một người có thật nhưng được trả tiền để ký khống, không thực sự thẩm định gì cả." Nhật Vũ xoay laptop lại, cho Uyển Nhi xem một danh sách dài các lô hàng khác, không chỉ liên quan đến cụ Tuyên, mà còn có tên của vài nghệ nhân dân gian khác ở nhiều vùng miền — gốm Bát Tràng, tranh Đông Hồ, đồ gỗ chạm khắc miền Trung. "Và đây mới là phần khiến tớ thực sự lạnh người. Hồ Bảo Kỳ không chỉ làm giả tác phẩm của một mình thầy cậu. Cùng một chuyên gia thẩm định 'Thomas Yeoh' đó đã ký xác nhận cho ít nhất mười hai lô hàng khác nhau, thuộc về sáu nghệ nhân dân gian khác nhau, trải dài suốt ba năm qua."

Uyển Nhi cảm thấy một cơn ớn lạnh chạy dọc sống lưng khi nhìn danh sách dài trước mắt. Cô đã nghĩ mình đang đối mặt với một vụ việc cá nhân, nhắm riêng vào di sản của thầy mình. Sự thật lớn hơn nhiều, tàn nhẫn hơn nhiều — một hệ thống có tổ chức, khai thác lòng tin của công chúng dành cho các nghệ nhân dân gian Việt Nam trên quy mô rộng khắp, kéo dài nhiều năm mà không ai phát hiện ra.

Cô đưa tay lướt qua từng dòng trong danh sách, nhận ra vài cái tên nghệ nhân cô từng nghe thầy nhắc đến với sự kính trọng — một người thợ gốm già ở Bát Tràng nổi tiếng với men rạn tự nhiên, một gia đình làm tranh Đông Hồ đã tồn tại qua năm thế hệ, một nghệ nhân chạm khắc gỗ ở miền Trung từng được mời sang tận châu Âu triển lãm. Tất cả bọn họ, cũng như thầy cô, đều đã dành cả đời để gìn giữ một nghề truyền thống đang dần mai một, không ngờ tên tuổi của mình lại trở thành công cụ kiếm lời cho một kẻ chưa từng một lần cầm cọ hay nặn đất.

"Có bao nhiêu tiền đã được kiếm ra từ tất cả những lô hàng này?" Cô hỏi, giọng nghẹn lại.

Nhật Vũ lướt xuống cuối bảng tính anh đã tự lập, nơi tổng hợp giá chốt của từng lô hàng theo thông tin công khai trên trang web đấu giá. "Tính sơ bộ, chỉ riêng mười hai lô hàng tớ tìm được, tổng giá trị đã vượt quá bốn tỷ đồng. Và đó mới chỉ là những lô hàng công khai trên hồ sơ, chưa kể có thể còn nhiều giao dịch riêng tư khác giữa các nhà sưu tầm mà mình không thể theo dõi được."

Con số đó khiến Uyển Nhi choáng váng. Bốn tỷ đồng, đánh đổi bằng danh dự của sáu gia đình nghệ nhân, bằng công sức cả đời của những con người chưa bao giờ biết mình đang bị lợi dụng. Cô nghĩ đến số tiền tám triệu rưỡi cô đã bỏ ra để mua lại chiếc mặt nạ giả từ cửa hàng của Đoàn Thế Vinh, một con số nhỏ bé đến đáng thương khi đặt cạnh tổng giá trị của cả đường dây, nhưng lại là bằng chứng đầu tiên, quan trọng nhất, mở đường cho tất cả những gì cô khám phá được sau đó.

"Vậy những nghệ nhân khác cũng đang bị làm giả tác phẩm mà không biết?" Cô hỏi, giọng run lên.

"Rất có thể." Nhật Vũ gật đầu. "Và có lẽ nhiều người trong số họ không có được lợi thế như cậu — một dấu ấn bí mật để phát hiện ra sự khác biệt. Nhiều nghệ nhân già, không rành công nghệ, không theo dõi các phiên đấu giá quốc tế, thậm chí có thể không bao giờ biết tác phẩm của mình đang bị mạo danh."

Uyển Nhi ngồi im, để thông tin đó thấm dần vào tâm trí. Câu chuyện giờ đây không còn đơn thuần là chuyện riêng giữa cô, Tuyền, và ký ức về thầy mình nữa. Nó đã trở thành một vấn đề lớn hơn nhiều, liên quan đến uy tín và quyền lợi của cả một cộng đồng làng nghề truyền thống Việt Nam.

"Mình cần liên hệ với những nghệ nhân khác trong danh sách này." Cô nói, giọng đã lấy lại sự quyết đoán. "Họ có quyền được biết, và có lẽ khi nhiều người cùng lên tiếng, sức nặng của bằng chứng sẽ đủ lớn để không ai có thể phớt lờ được nữa."

"Tớ đồng ý, nhưng cần cẩn thận về thời điểm." Nhật Vũ gõ vài dòng ghi chú vào sổ tay. "Nếu mình liên hệ quá sớm, quá lộ liễu, Hồ Bảo Kỳ có thể đánh hơi được và tẩu tán bằng chứng, hoặc tệ hơn, gây áp lực lên những người đã hợp tác với mình như chị Bội Trân và chú Tuyền."

Uyển Nhi gật đầu, nhìn ra ngoài cửa xưởng, nơi ánh nắng chiều đang nhuộm vàng những chồng khuôn gỗ xếp trên giá. Cô nghĩ đến thầy mình, đến tất cả những nghệ nhân già khác trên khắp đất nước đang lặng lẽ làm nghề mỗi ngày, không hề hay biết tên tuổi và tâm huyết cả đời của họ có thể đang bị lợi dụng ở một nơi xa xôi nào đó, dưới ánh đèn sang trọng của những phòng đấu giá quốc tế.

"Cậu nghĩ mình nên bắt đầu từ đâu?" Cô hỏi, giọng đã bình tĩnh trở lại nhưng vẫn nặng trĩu suy tư.

"Tớ nghĩ mình cần một kế hoạch tổng thể, không chỉ nhắm vào một lô hàng đơn lẻ." Nhật Vũ đóng laptop lại, nhìn thẳng vào Uyển Nhi với ánh mắt nghiêm túc của một nhà báo đang đứng trước một câu chuyện lớn nhất sự nghiệp mình từng theo đuổi. "Một bài điều tra đầy đủ, công bố đúng thời điểm, kèm theo bằng chứng không thể chối cãi — ghi âm, tài liệu tài chính, xác nhận từ người trong cuộc như chị Bội Trân. Đủ sức nặng để buộc Indochine Heritage Auctions phải phản hồi công khai, không thể im lặng cho qua như họ đã làm với cậu lần đầu tiên."

"Còn chú Tuyền và chị Bội Trân thì sao? Họ sẽ ra sao trong bài báo đó?"

Nhật Vũ trầm ngâm một lúc trước khi trả lời. "Đó là phần khó nhất, Uyển Nhi ạ. Một bài báo điều tra trung thực không thể chỉ tập trung vào một mình Hồ Bảo Kỳ mà bỏ qua vai trò của những người trực tiếp sản xuất hàng giả. Nhưng tớ tin, nếu trình bày đúng cách — nhấn mạnh vào hoàn cảnh, vào việc họ đã chủ động hợp tác cung cấp bằng chứng để phanh phui kẻ chủ mưu thực sự — công chúng sẽ có cái nhìn công bằng hơn, và có thể pháp luật cũng sẽ xem xét điều đó như một tình tiết giảm nhẹ."

Uyển Nhi gật đầu chậm rãi, nhưng trong lòng cô vẫn còn đó một câu hỏi lớn chưa có lời giải — làm sao để công lý được thực thi với Hồ Bảo Kỳ, mà không đồng thời đẩy Tuyền và Bội Trân vào một hình phạt nặng nề tương xứng với một kẻ chủ mưu lạnh lùng, có tính toán như ông ta. Cô biết, trước khi hành động, cô cần một cuộc trò chuyện nghiêm túc với cả hai người họ, và có lẽ, cả với chính Nhã Uyên nữa — người giờ đây đã trở thành một phần không thể thiếu trong nỗ lực sửa chữa sai lầm của tất cả bọn họ.

Đêm đó, sau khi Nhật Vũ đã về, Uyển Nhi ngồi lại một mình trong xưởng, mở lại danh sách sáu nghệ nhân bị mạo danh, tự hỏi liệu mình có nên là người đứng ra liên hệ với từng gia đình, hay nên để việc đó cho phía báo chí xử lý một cách khách quan hơn. Cô nghĩ đến cảm giác của chính mình khi lần đầu tiên phát hiện ra cặp mặt nạ giả trên sàn đấu giá — nỗi phẫn nộ, sự bất lực khi bị phớt lờ, và cô không muốn bất kỳ ai khác phải trải qua cảm giác đó một mình như cô đã từng.

Cô mở sổ tay, bắt đầu soạn một bức thư ngắn, không gửi ngay, chỉ để sắp xếp lại suy nghĩ — một bức thư cô tưởng tượng sẽ gửi đến những nghệ nhân kia, giải thích cách phát hiện ra sự việc, cách cô đã dùng chính con mắt và đôi tay quen việc của mình để nhận ra sự khác biệt giữa thật và giả. Cô hy vọng, một ngày nào đó, câu chuyện của thầy mình sẽ giúp được nhiều người khác nhận ra rằng danh tiếng của một nghệ nhân, dù đã khuất hay còn sống, vẫn luôn cần một ai đó đứng ra bảo vệ.