Chương 13 — Người Sửa Sách Cũ Ở Con Hẻm Nhỏ

Tiêu Ngọc Lam hồi âm sớm hơn dự kiến, chỉ sau bốn ngày kể từ khi Duy Khôi gửi thư mời xem xét bộ tài liệu. Bà đồng ý gặp mặt, nhưng đề nghị buổi gặp diễn ra tại văn phòng riêng của bà ở trung tâm thành phố, thay vì tới tận Trà Lãng — lý do bà đưa ra là lịch làm việc dày đặc, nhưng Lam không khỏi cảm thấy một chút bất an trước sự thận trọng có phần xa cách ấy.

Trên đường tới văn phòng Tiêu Ngọc Lam, ngồi sau lưng Duy Khôi trên chiếc xe máy cũ, Lam không khỏi nghĩ tới khoảng cách giữa thế giới của mình và thế giới mà cô sắp bước vào. Suốt hai mươi bảy năm qua, cuộc sống của cô gói gọn trong bốn bức tường xưởng sách, những bàn tay chai sạn vì cầm kim khâu chỉ, những buổi chiều lặng lẽ bên khung cửa sổ nhìn ra con hẻm quen thuộc. Cô chưa từng phải chứng minh bản thân trước những người có bằng cấp, danh xưng, uy tín học thuật như Tiêu Ngọc Lam — người mà chỉ nghe tên đã khiến cô cảm thấy nhỏ bé.

"Chị đang lo lắng gì vậy?" Duy Khôi hỏi qua vai khi dừng đèn đỏ, có lẽ cảm nhận được sự căng thẳng trong cách Lam nắm chặt lấy vạt áo anh.

"Em sợ mình nói sai điều gì, hoặc không đủ thuyết phục," Lam thú thật. "Anh với chị Ngọc Lam đều có chuyên môn, có ngôn ngữ riêng của giới nghiên cứu. Em chỉ có mấy tờ giấy cũ và một câu chuyện gia đình."

"Câu chuyện gia đình của chị chính là bằng chứng quý giá nhất," Duy Khôi đáp, giọng chắc chắn. "Đừng để bất cứ ai khiến chị cảm thấy mình không đủ tư cách ở đó. Chị mới là người đã tìm ra sự thật, không phải chúng tôi."

Văn phòng của Tiêu Ngọc Lam nằm trên tầng năm một tòa nhà văn phòng hiện đại, khác hẳn không khí cổ kính của thư viện tỉnh hay căn xưởng nhỏ của Lam. Bà đón tiếp họ với thái độ lịch sự nhưng dè dặt, một người phụ nữ ngoài bốn mươi, ăn mặc gọn gàng chuyên nghiệp, ánh mắt sắc sảo của người đã quen làm việc với những thứ giá trị và dễ bị làm giả.

"Tôi đã xem qua những gì anh Khôi gửi," bà nói, giọng điềm tĩnh, không để lộ cảm xúc rõ ràng. "Về mặt niên đại giấy mực, tôi không nghi ngờ gì — báo cáo phòng thí nghiệm khá đáng tin cậy. Nhưng về mặt kết luận tác giả, tôi cần thận trọng hơn nhiều. Đây là một cáo buộc rất nghiêm trọng nhắm vào một trong những tên tuổi lớn của nền văn học hiện đại."

"Chúng tôi hiểu điều đó," Duy Khôi đáp. "Chính vì vậy chúng tôi mới tìm tới chị, cần một con mắt chuyên môn độc lập, không thiên vị."

Tiêu Ngọc Lam gật đầu, lấy ra bản sao chụp các trang thơ và thư, đặt lên bàn kính, bật một chiếc đèn soi chuyên dụng, dùng kính lúp phóng đại xem xét từng nét chữ. Bà làm việc trong im lặng khá lâu, thỉnh thoảng ghi chú vào một cuốn sổ riêng, gương mặt không biểu lộ cảm xúc gì rõ ràng khiến Lam không đoán được bà đang nghiêng về hướng nào.

"Nét chữ này," bà nói cuối cùng, "có đặc điểm của lối viết được dạy trong các trường nữ sinh theo chương trình Pháp trước năm 1965 — nét nghiêng trái nhất quán, cách nối chữ 'g' và 'h' đặc trưng. Về mặt kỹ thuật, giả thuyết của các bạn có cơ sở. Nhưng tôi phải nói thẳng, cơ sở kỹ thuật không đồng nghĩa với kết luận chắc chắn. Có thể đây là một người khác cũng được đào tạo theo lối viết tương tự, sao chép lại thơ của Ưng Bội Châu vì lý do nào đó — luyện chữ, học thuộc lòng, thậm chí là một hình thức ngưỡng mộ."

"Nhưng còn những lá thư?" Lam lên tiếng, không giấu được sự sốt ruột. "Trong thư có nhắc trực tiếp tới việc gửi bản thảo cho một người tên Tuyên cất giữ, có ngày tháng sớm hơn năm xuất bản, có cả một nhân chứng sống xác nhận từng thấy cô gái ấy tới nhà in đòi lại bản thảo."

Tiêu Ngọc Lam nhìn Lam, ánh mắt vẫn giữ vẻ chuyên nghiệp lạnh lùng. "Lời kể của một cụ già tám mươi tuổi, dù đáng quý, vẫn chỉ là chứng cứ gián tiếp, dễ bị bác bỏ trước tòa hay trước công luận nếu bên kia có luật sư giỏi. Tôi không nói các bạn sai. Tôi chỉ nói, những gì các bạn có hiện tại chưa đủ để đứng vững trước một cuộc chất vấn nghiêm túc, đặc biệt khi đối tượng bị cáo buộc là một nhân vật có ảnh hưởng lớn, với một gia đình có nguồn lực đáng kể để phản bác."

Duy Khôi trầm ngâm. "Vậy theo chị, chúng tôi cần thêm gì?"

"Giám định thủ bút chính thức, do một hội đồng chuyên môn được công nhận thực hiện, không chỉ một cá nhân," Tiêu Ngọc Lam đáp. "Cần thêm nhân chứng, càng nhiều càng tốt. Và nếu có thể, cần tìm được hậu duyết trực hệ của người phụ nữ này, để xác nhận thêm về mặt phả hệ, tình cảm, và có lẽ, để có người đứng ra đại diện chính thức nếu sự việc được đưa ra công khai."

Bà ngừng lại, nhìn cả hai người với ánh mắt có phần nghiêm khắc. "Tôi sẽ giúp các bạn về mặt giám định, nhưng tôi cần các bạn hiểu rõ, tôi sẽ đưa ra kết luận dựa trên bằng chứng khoa học khách quan, không phải dựa trên mong muốn của bất cứ ai, kể cả các bạn. Nếu bằng chứng không đủ thuyết phục, tôi sẽ nói thẳng là không đủ, dù điều đó có thể khiến các bạn thất vọng."

Lam gật đầu, dù trong lòng cô cảm thấy một chút lạnh nhạt trước thái độ có phần khô khan của người phụ nữ này, nhưng cô cũng hiểu đó chính là điều cần thiết — một tiếng nói không thiên vị, dù có thể không dễ chịu, vẫn tốt hơn nhiều so với một lời xác nhận cảm tính không đứng vững trước áp lực.

Trước khi ra về, Lam không kìm được, lên tiếng hỏi thêm một câu đã ấp ủ từ đầu buổi gặp. "Chị Ngọc Lam, chị có tin những gì tụi em đang nói không? Không phải về mặt bằng chứng khoa học, mà là... chị có tin, với tư cách một con người, rằng chuyện này có thể đã xảy ra không?"

Tiêu Ngọc Lam im lặng một lúc, ánh mắt bà dịu lại đôi chút, lần đầu tiên để lộ một điều gì đó gần với cảm xúc thật. "Tôi làm nghề này hai mươi năm, chứng kiến không ít trường hợp tác quyền bị tranh chấp, bị đánh cắp, bị lãng quên. Phần lớn nạn nhân là phụ nữ, là người nghèo, là người không có tiếng nói trong xã hội lúc đó. Nên thành thật mà nói, tôi không hề ngạc nhiên nếu câu chuyện của các bạn là thật. Tôi chỉ không cho phép bản thân tin quá sớm, vì nghề của tôi dạy tôi rằng niềm tin cá nhân không phải là bằng chứng, và nếu tôi để cảm xúc dẫn dắt kết luận, tôi sẽ mất đi thứ duy nhất khiến lời nói của tôi có giá trị: sự khách quan."

Câu trả lời ấy, dù không mang lại sự đảm bảo nào, lại khiến Lam cảm thấy phần nào được an ủi — ít nhất, đằng sau vẻ lạnh lùng nghề nghiệp, vẫn có một con người hiểu và cảm thông với những gì cô đang theo đuổi.

Trên đường về, Lam ngồi im lặng khá lâu trong xe, nhìn cảnh phố xá lướt qua ngoài cửa sổ. Duy Khôi để ý thấy sự trầm lặng bất thường của cô, lên tiếng hỏi thăm.

"Chị đang nghĩ gì vậy?"

Lam thở dài. "Em đang nghĩ, tất cả những gì em đang làm — lục lọi quá khứ, đối chất với chuyên gia, tìm nhân chứng — nó xa lạ quá so với cuộc sống em vẫn quen thuộc bấy lâu nay. Em chỉ là một thợ đóng sách, cả đời chỉ quen với việc ngồi yên một chỗ, vá lại những gì đã rách. Giờ em thấy mình như đang bị cuốn vào một thế giới không thuộc về mình, một thế giới của học thuật, của tranh luận, của những thứ em không có đủ vốn liếng để tự tin đối đầu."

"Tôi không nghĩ vậy," Duy Khôi nói, giọng chân thành. "Chính vì chị là một thợ đóng sách, chị mới là người duy nhất có thể phát hiện ra bí mật này ngay từ đầu — không phải một nhà nghiên cứu nào khác, không phải tôi, không phải Tiêu Ngọc Lam. Chị có con mắt và đôi tay của một người hiểu sách từ bên trong ra ngoài, hiểu được những gì ẩn giấu dưới lớp vỏ mà người khác chỉ nhìn thấy phần chữ in. Đó không phải là một trở ngại, đó chính là lý do vì sao chị làm được điều mà cả giới học thuật suốt sáu mươi năm không ai làm được."

Lam quay sang nhìn anh, cảm động trước những lời ấy. "Anh luôn biết cách nói những điều khiến em cảm thấy đỡ lạc lõng hơn."

"Vì tôi tin những điều đó là thật," anh đáp, mỉm cười nhẹ, rồi tập trung lái xe trở lại, nhưng khoảng lặng ấm áp giữa hai người vẫn còn đọng lại suốt quãng đường dài về Hẻm Giấy Dó.

Khi xe rẽ vào đầu hẻm, ánh đèn đường vàng vọt hắt xuống mặt gạch cũ, Lam nhìn thấy tấm biển "Tiệm Vọng Chữ" từ xa, và lần đầu tiên sau nhiều ngày, cô cảm thấy một sự bình yên nhỏ nhoi len vào lòng, xen giữa bao lo âu còn ngổn ngang. Dù con đường phía trước còn dài, còn nhiều thử thách chưa lường hết, ít nhất giờ đây cô đã có Duy Khôi, có cha, có cả một mạng lưới những người đang âm thầm góp sức cùng cô — cụ Điền, Tiêu Ngọc Lam, và sắp tới, có lẽ, cả người cháu gái mang họ Doãn mà cô chưa từng gặp mặt.