Chương 4 — Đội Robot Làng Gió

"Ai xong trước hai mươi phút, cô cho điểm cộng." Khánh Đan viết đề bài lên góc bảng, chữ hơi run vì viên phấn ngắn cụt: "Viết chương trình tính tổng các số chẵn từ 1 đến 100, in kết quả ra màn hình."

Lớp 9B — lớp cô mới nhận dạy thêm hai tiết mỗi tuần từ tuần này, sau khi hiệu trưởng gộp một số tiết trống — im lặng cắm cúi vào sáu chiếc máy còn chạy được, chia nhau mỗi máy sáu, bảy học sinh ngồi quây quanh chờ đến lượt gõ. Đa phần vẫn đang loay hoay với cú pháp vòng lặp FOR, có đứa gõ sai dấu chấm phẩy liên tục khiến trình biên dịch báo lỗi đỏ chót.

Khánh Đan đi giữa các bàn, dừng lại xem từng nhóm. Đến bàn cuối cùng sát cửa sổ, cô thấy một điều khác lạ: một cô bé ngồi tách riêng, không chờ máy, đang viết trực tiếp vào vở bằng bút bi, cả một đoạn mã hoàn chỉnh, không gạch xóa, không do dự.

``` program TongChan; var i, tong: integer; begin tong := 0; for i := 1 to 100 do if i mod 2 = 0 then tong := tong + i; writeln('Tong = ', tong); end. ```

"Em viết xong rồi à?" Khánh Đan hỏi, hơi bất ngờ. Đây mới là bài đầu tiên lớp học về vòng lặp, hầu hết học sinh còn đang vật lộn với khái niệm biến số.

Cô bé ngẩng lên. Vũ Gia Hân, cô nhớ tên nhờ đã xem danh sách lớp hôm trước — luôn ngồi cuối, ít phát biểu, điểm số các môn khác ở mức khá chứ không nổi bật.

"Dạ, nhưng máy đang có bạn dùng, em viết ra giấy trước." Gia Hân nói, giọng nhỏ nhưng không rụt rè như Phong. "Lát máy trống em gõ lại kiểm tra thử xem có lỗi cú pháp không."

"Em học lập trình ở đâu rồi mà biết cả hàm mod, biết cả cấu trúc chương trình đầy đủ begin-end thế này?" Khánh Đan cầm cuốn vở lên xem kỹ hơn. Không chỉ bài này — lật ngược vài trang trước, cô thấy cả một loạt bài tập khác Gia Hân tự chép đề rồi tự giải, có cả một chương trình nhỏ mô phỏng trò chơi đoán số, có kiểm tra điều kiện thắng thua, có vòng lặp while khá gọn gàng.

"Em mượn một cuốn sách cũ ở thư viện huyện, dạy ngôn ngữ Pascal." Gia Hân đáp. "Sách in từ lâu lắm rồi, bìa rách nhưng bài tập vẫn dùng được. Em làm hết bài trong sách rồi, giờ đang tự nghĩ đề mới cho vui."

"Cho vui?"

"Dạ." Cô bé hơi mỉm cười, lần đầu tiên từ đầu buổi. "Em thích nghĩ ra một cái đề, xong tự giải, xong lại nghĩ cách làm sao viết ngắn hơn. Có bài em viết lại tới bốn lần mới thấy vừa ý."

Khánh Đan định hỏi thêm thì một giọng con trai từ bàn bên vọng sang, không nhỏ, đủ để cả góc lớp nghe thấy.

"Học lập trình chi cho mệt vậy Hân, con gái mà."

Người nói là một cậu tên Khải, ngồi bàn kế bên, đang chờ tới lượt gõ máy nên quay hẳn người lại buông một câu như thể đó là chuyện hiển nhiên không cần bàn cãi. Vài đứa xung quanh cười khúc khích, không hẳn ác ý, chỉ là kiểu cười theo phản xạ khi nghe một câu bông đùa quen thuộc.

Gia Hân không đáp lại. Cô cúi xuống, gấp cuốn vở lại, đặt bút xuống bàn. Không có nét mặt tức giận rõ ràng, nhưng có một sự khép lại rất nhanh, như một cánh cửa đóng êm không gây tiếng động — thứ biểu cảm của người đã quen nghe câu đó nhiều lần đến mức không buồn phản ứng nữa.

"Khải." Khánh Đan gọi, giọng bình thản nhưng đủ nghiêm để cả lớp quay lại nhìn. "Em thấy đoạn code cô đang cầm trên tay này chưa?"

Khải hơi bối rối, lắc đầu.

"Đây là chương trình Gia Hân viết tay, không cần máy, không cần tra cứu, đúng cú pháp ngay từ lần đầu, trong khi bài học hôm nay lớp mình mới học có nửa tiết." Khánh Đan nói, không lớn tiếng, chỉ đủ rõ. "Cô không quan tâm ai con trai hay con gái viết được cái này. Cô quan tâm ai viết được. Hôm nay là Hân."

Cả lớp im lặng một lúc. Khải gãi đầu, lí nhí "dạ em xin lỗi" rồi quay lại máy tính của mình, không nói thêm gì nữa. Khánh Đan đưa cuốn vở lại cho Gia Hân, định nói thêm một câu động viên, nhưng nhìn nét mặt cô bé — vẫn cúi xuống, tai hơi đỏ, tay siết chặt cây bút — cô hiểu rằng lúc này thêm lời chỉ khiến mọi thứ ngượng ngùng hơn. Cô gật đầu nhẹ với Gia Hân rồi đi tiếp xuống cuối lớp kiểm tra các nhóm khác.

***

Hết giờ, khi cả lớp túa ra sân, Khánh Đan thấy Gia Hân nán lại thu dọn sách vở chậm hơn mọi người, cố tình để mình là người ra cuối cùng. Cô đứng chờ ở cửa lớp.

"Cảm ơn cô lúc nãy." Gia Hân nói khi đi ngang qua, mắt nhìn xuống. "Nhưng cô không cần bênh em đâu ạ, em quen rồi."

"Quen không có nghĩa là đúng." Khánh Đan đáp. "Ai nói với em câu đó lần đầu tiên?"

Gia Hân khựng lại. Câu hỏi rõ ràng chạm đúng vào một chuyện cô bé chưa từng kể cho ai ở trường này nghe.

"Cô giáo dạy Văn năm lớp 6 của em." Cô bé nói, sau một khoảng im lặng ngắn. "Hồi đó em xin cô cho mượn cuốn sách Tin học nâng cao trong tủ sách lớp, cô bảo con gái đọc sách đó làm gì, học Văn cho nhẹ đầu, sau này lấy chồng có ai hỏi em biết lập trình không đâu."

Khánh Đan cảm thấy một cơn tức nghẹn dâng lên, nhưng cô kìm lại, không để nó bật ra thành lời trách móc người giáo viên kia trước mặt học trò — việc đó chẳng giúp ích gì lúc này. Thay vào đó cô hỏi một câu khác.

"Vậy sau đó em có đọc được cuốn sách đó không?"

"Không ạ." Gia Hân lắc đầu. "Nhưng năm sau em tự mượn được cuốn Pascal ở thư viện huyện, đợt nghỉ hè theo ba lên huyện bán lợn. Em giấu trong túi áo mưa mang về, đọc lén buổi tối, sợ ba mẹ hỏi sao con gái đọc sách gì dày cộp khó hiểu vậy."

"Ba mẹ em không cấm à?"

"Ba mẹ em không hiểu em đọc cái gì, nên cũng không cấm." Gia Hân nói, và trong giọng có một chút gì đó vừa buồn cười vừa chua chát. "Ba mẹ chỉ mong em học đều các môn, thi đậu cấp ba là được rồi. Không ai nghĩ cái này để làm gì."

Khánh Đan nhìn cô bé đứng trước mặt mình — mười lăm tuổi, giữ trong cặp sách một cuốn vở đầy những chương trình tự viết mà chẳng ai ở nhà biết đọc, tự học một ngôn ngữ lập trình từ một cuốn sách rách bìa mượn lén, và vẫn phải nghe những câu nói như của Khải mỗi tuần vài lần mà không còn buồn cãi lại.

"Cô đang định lập một câu lạc bộ, làm robot thật, không phải chỉ viết chương trình trên giấy." Khánh Đan nói. "Cô cần người biết lập trình vi điều khiển — khó hơn Pascal nhiều, nhưng nếu em đã tự học được Pascal từ sách rách, cô nghĩ em học được cái này."

Gia Hân ngẩng lên, lần đầu tiên nhìn thẳng vào mắt cô, không còn cúi tránh như lúc đầu buổi.

"Con gái cũng được tham gia chứ ạ?" Cô bé hỏi, và trong câu hỏi đó không có chút mỉa mai nào, chỉ là một sự thận trọng thật lòng của người đã quá quen với việc phải hỏi trước khi tin.

"Cô đang mời chính em đây." Khánh Đan đáp. "Đội này không có chỗ cho câu hỏi đó."

Gia Hân không cười ngay. Cô bé đứng im một giây, rồi gật đầu, một cái gật đầu ngắn nhưng chắc chắn, như một cái công tắc vừa được bật lên sau một thời gian dài bị ai đó cố tình đè xuống.

***

Tối hôm đó, Gia Hân ngồi ở góc bàn học kê sát chuồng lợn sau nhà — chỗ duy nhất trong nhà đủ yên tĩnh vào buổi tối, vì gian chính còn bật ti vi cho ba xem thời sự. Cô mở cuốn vở ra trang mới, chỗ vẫn hay ghi những bài tập tự nghĩ, nhưng lần này không viết đề bài Pascal như mọi khi. Cô viết một dòng tiêu đề, gạch chân hai lần: "Đội robot — việc cần học."

Bên dưới, cô liệt kê những thứ cô còn mơ hồ: vi điều khiển là gì, khác gì máy tính; ngôn ngữ lập trình cho vi điều khiển có giống Pascal không; động cơ điều khiển bằng lệnh như thế nào. Cô không có câu trả lời cho bất cứ dòng nào, chỉ có câu hỏi, nhưng riêng việc viết được ra thành câu hỏi rõ ràng đã khiến cô thấy dễ chịu hơn nhiều so với cảm giác mơ hồ vẫn đeo bám cô từ hồi lớp 6.

Mẹ cô, cô Xuyến, đi ngang qua mang rổ cám xuống chuồng lợn, liếc thấy con gái cắm cúi viết gì đó dưới ánh đèn học nhỏ.

"Làm bài tập gì mà tối nay chăm thế con?" Cô Xuyến hỏi, giọng bình thường, không có ý dò xét.

"Dạ, con ghi chú bài học thêm cô giáo mới dạy." Gia Hân đáp, không nói dối hẳn nhưng cũng không nói hết. Cô chưa sẵn sàng giải thích về "đội robot" cho mẹ nghe, một phần vì chưa chắc nó sẽ thành hình, một phần vì cô không chắc mẹ sẽ phản ứng thế nào — ủng hộ, hay giống cô giáo Văn năm lớp 6, chỉ là một phiên bản dịu dàng hơn của cùng một câu hỏi: học cái đó để làm gì.

Cô Xuyến gật đầu, không hỏi thêm, xách rổ cám đi tiếp xuống chuồng. Gia Hân nhìn theo bóng mẹ khuất sau góc nhà, rồi quay lại trang vở, viết thêm một dòng cuối cùng dưới danh sách câu hỏi, không phải câu hỏi kỹ thuật lần này: "Nếu làm được thật, mình sẽ nói với mẹ sau, khi nào có cái gì đó để cho mẹ xem, chứ không phải chỉ để kể."

Cô gấp vở lại, tắt đèn bàn, nhưng nằm thao thức thêm một lúc lâu mới ngủ được, đầu óc vẫn quay cuồng với những dòng lệnh tưởng tượng cho một cỗ máy cô chưa từng thấy tận mắt.