Chương 11 — Chuyến Xe Sách Giữa Núi Rừng

Công văn chính thức đến vào một buổi sáng thứ Hai, khi Nghi vừa trở về sau chuyến đi Séo Lử, người còn lấm lem bụi đường. Bà Dung đón cô ở cửa, tay cầm một phong bì giấy đã mở sẵn, nét mặt căng thẳng khác thường.

"Con xem cái này đi," bà Dung đưa phong bì cho con gái, giọng run run.

Nghi rửa tay vội vàng, cầm lấy tờ giấy bên trong, mắt lướt nhanh qua những dòng chữ in trang trọng với tiêu đề "Ủy ban nhân dân huyện Vạn Thác — Thông báo về việc rà soát, đánh giá hiệu quả các chương trình văn hóa - giáo dục vùng sâu, vùng xa". Càng đọc, tay cô càng run lên, không phải vì lạnh mà vì một cảm giác lạnh buốt đang lan tỏa từ trong lòng ngực ra khắp cơ thể.

Nội dung công văn, dù được diễn đạt bằng ngôn ngữ hành chính khô khan, vòng vo, nhưng cốt lõi rất rõ ràng: phòng Văn hóa - Thể thao - Du lịch huyện đề xuất tạm dừng khoản hỗ trợ ngân sách hằng năm cho chương trình "Thư viện lưu động Ánh Dương" kể từ quý sau, để tiến hành rà soát tổng thể hiệu quả hoạt động, đồng thời dành nguồn lực ưu tiên triển khai thí điểm "Đề án Thư viện số cộng đồng" tại một số xã trọng điểm trong huyện. Công văn yêu cầu đại diện chương trình có mặt tại một cuộc họp đánh giá sơ bộ vào cuối tháng, để "trình bày báo cáo hoạt động và đề xuất phương hướng".

"Họ định cắt ngân sách thật rồi," Nghi buông tờ giấy xuống bàn, giọng nghẹn lại. Dù đã có sự chuẩn bị tinh thần từ những gì nghe được ở trụ sở Ủy ban huyện tuần trước, khi đối diện với văn bản chính thức, cảm giác vẫn hoàn toàn khác — như một cú đấm thật sự giáng thẳng vào ngực, thay vì chỉ là một nỗi lo mơ hồ.

Bà Dung ngồi xuống bên cạnh con gái, đặt tay lên vai cô, im lặng một lúc rồi mới lên tiếng, giọng cố giữ bình tĩnh dù ánh mắt bà cũng không giấu được sự lo lắng. "Khoản hỗ trợ đó chiếm bao nhiêu phần trăm trong tổng chi phí hoạt động của con, Nghi?"

"Không nhiều lắm, khoảng ba mươi phần trăm chi phí xăng dầu và bảo trì xe hằng năm," Nghi đáp, cố tính toán nhanh trong đầu dù tâm trí vẫn còn rối bời. "Nhưng vấn đề không chỉ là con số đó, mẹ ạ. Nếu huyện chính thức rút lại sự công nhận, không còn coi chương trình là một phần của hệ thống văn hóa - giáo dục địa phương nữa, mình sẽ mất đi rất nhiều thứ khác — quyền được đi qua các tuyến đường liên xã mà không bị kiểm tra giấy tờ phiền hà, sự hợp tác của các trường học, các bản làng, thậm chí cả uy tín để xin quyên góp sách từ các nhà xuất bản. Ba mươi phần trăm ngân sách chỉ là phần nổi của tảng băng thôi."

Bà Dung thở dài, gương mặt bà thoáng hiện lên nét mệt mỏi của tuổi tác cộng thêm gánh nặng lo âu. "Vậy giờ con định làm sao?"

"Con phải đi họp, trình bày báo cáo, cố gắng thuyết phục họ giữ lại chương trình," Nghi nói, giọng dần lấy lại sự cứng cỏi. "Nhưng con cần chuẩn bị thật kỹ, không thể chỉ nói suông được. Con cần số liệu cụ thể, cần chứng minh được chương trình này thực sự có ích, không thể thay thế được bằng mấy cái ki-ốt số kia."

Cô lập tức gọi điện cho Nam, báo tin. Đầu dây bên kia, Nam im lặng một lúc lâu sau khi nghe hết nội dung công văn, rồi lên tiếng, giọng trầm hẳn xuống nhưng vẫn giữ được sự bình tĩnh cần thiết. "Đây là điều tồi tệ nhất mà mình lo sợ, nhưng ít nhất giờ mọi thứ đã rõ ràng, không còn là tin đồn nữa. Mình có thời gian đến cuối tháng để chuẩn bị, không nhiều nhưng cũng không phải là không đủ."

"Em không biết phải bắt đầu từ đâu," Nghi thú nhận, giọng có chút hoảng loạn. "Em chưa từng phải đối mặt với chuyện kiểu này, chưa từng phải trình bày trước một cuộc họp hành chính quan trọng như vậy."

"Mình sẽ cùng nhau chuẩn bị," Nam nói, giọng kiên định. "Anh sẽ hỏi hiệu trưởng và phòng Giáo dục xem có thể hỗ trợ gì không, có thể viết thư xác nhận về hiệu quả của chương trình đối với việc học tập của học sinh ở Nậm Cáy. Em nên liên hệ với các trưởng bản, các gia đình đã gắn bó với xe sách nhiều năm, xin họ những lời chứng thực, càng cụ thể càng tốt."

Những ngày sau đó, Nghi lao vào công việc chuẩn bị với một cường độ chưa từng có. Cô dành trọn các buổi tối ngồi bên bàn làm việc của cha, lục lại tất cả sổ sách, báo cáo hoạt động của chương trình qua nhiều năm, cố gắng tổng hợp thành những con số cụ thể — tổng số lượt mượn sách mỗi năm, số lượng học sinh đã cải thiện thành tích học tập nhờ tiếp cận với sách, số lượng trẻ em từ các gia đình khó khăn đã có cơ hội đọc sách miễn phí mà nếu không có chương trình, các em sẽ hoàn toàn không tiếp cận được.

Cô cũng dành thời gian ghé qua từng bản, không phải để phát sách như thường lệ, mà để trò chuyện, xin phép ghi âm hoặc ghi chép lại những chia sẻ chân thực từ người dân về ý nghĩa của chương trình đối với cuộc sống của họ. Bà Sùng ở Séo Lử kể về việc thằng Dính nhờ đọc sách mà biết đọc, biết viết thành thạo hơn hẳn so với các anh chị nó trước kia không có điều kiện tiếp cận sách vở sớm. Bà Bàn Thị Nái, dù vẫn còn dè dặt, cũng thừa nhận rằng con bé Kía dạo này đã mạnh dạn hơn nhiều, biết đọc được vài câu đơn giản, điều mà trước đây bà không bao giờ nghĩ tới.

"Cô cứ ghi lại đi, nếu giúp được gì cho chương trình thì tôi sẵn lòng," bà Nái nói, giọng đã bớt hẳn sự lạnh nhạt ban đầu, thậm chí còn có chút lo lắng thật sự khi nghe tin chương trình có nguy cơ bị cắt. "Bây giờ mà không có xe sách lên nữa, con bé nhà tôi biết tìm đâu ra sách mà đọc, ở cái bản này làm gì có hiệu sách nào."

Nghi ghi chép cẩn thận từng lời, cảm nhận rõ ràng sự thay đổi trong thái độ của người mẹ vốn từng hoài nghi này — một minh chứng sống động cho việc chương trình đã dần dần thay đổi nhận thức của cả một cộng đồng, không chỉ là mang sách đến, mà còn là gieo mầm niềm tin vào giá trị của con chữ.

Buổi tối cuối cùng trước khi bước vào tuần lễ chuẩn bị nước rút cho cuộc họp, Nghi ngồi lại một mình, nhìn chồng tài liệu, số liệu, những trang giấy ghi chép lời kể của người dân xếp cao trên bàn, lòng vừa mệt mỏi vừa quyết tâm. Cô biết, đây không chỉ là một cuộc họp hành chính đơn thuần, mà là một trận chiến thực sự để bảo vệ di sản của cha, và cô không có ý định lùi bước, dù đối thủ trước mặt là cả một hệ thống quan liêu với những con số, những báo cáo hào nhoáng về "hiệu quả đầu tư công nghệ" mà cô biết rõ không hề phản ánh đúng thực tế khắc nghiệt của những bản làng không điện, không sóng giữa núi rừng Vạn Thác.

Nghi cũng tranh thủ ghé qua xưởng sửa xe của chú Bốn Sênh, nhờ chú viết vài dòng xác nhận về tình trạng của chiếc xe sách qua nhiều năm, về những lần chú phải tự bỏ công sức, đôi khi cả tiền túi, để giúp duy trì phương tiện duy nhất có thể len lỏi vào những bản làng xa xôi nhất huyện. Chú Bốn ngồi tỉ mẩn viết từng chữ trên một tờ giấy học sinh, nét chữ nguệch ngoạc nhưng chân thành, kể lại từng lần xe hỏng giữa đường, từng lần bà con trong bản phải ra tay đẩy xe qua đoạn lầy lội, như một minh chứng sống động cho sự gắn bó giữa chương trình và cộng đồng.

"Cháu cứ đưa cái này cho mấy ông trên huyện xem," chú Bốn nói, đưa tờ giấy cho Nghi, giọng có chút bức xúc hiếm thấy ở người đàn ông vốn điềm đạm này. "Chú theo cái xe này từ ngày đầu, chứng kiến biết bao nhiêu chuyện, biết rõ nó quan trọng thế nào với bà con. Mấy ông ngồi bàn giấy trên huyện chắc chưa bao giờ đặt chân lên đến Séo Lử hay Nậm Cáy vào mùa mưa, nên mới nghĩ ra được cái ý tưởng thay xe sách bằng mấy cái máy tính bảng không điện không sóng kia."

Nghi cũng dành thời gian soạn thảo một bản báo cáo chi tiết, trình bày rõ ràng từng khoản mục — số ki-lô-mét đường mòn xe sách đã đi qua mỗi năm, số lượng đầu sách luân chuyển, danh sách các gia đình và trẻ em đã gắn bó lâu năm với chương trình, kèm theo những bức ảnh chụp lại khoảnh khắc bọn trẻ say mê đọc sách trong thùng xe, những nụ cười rạng rỡ mà không một con số thống kê khô khan nào có thể lột tả hết được. Cô cẩn thận in ấn, đóng thành từng tập tài liệu gọn gàng, chuẩn bị sẵn sàng cho buổi họp sắp tới, dù trong lòng vẫn còn không ít bất an về những gì đang chờ đợi phía trước.

Một buổi tối, khi đang ngồi rà soát lại lần cuối tập tài liệu, Nghi nhận được cuộc gọi từ Nam. Giọng anh vang lên đầy phấn khích qua điện thoại. "Hiệu trưởng trường anh đồng ý viết một văn bản chính thức xác nhận hiệu quả của chương trình rồi, còn xin thêm chữ ký của cả phòng Giáo dục huyện nữa. Chị Ngần cũng đang soạn một bản tường trình riêng, kể chi tiết về việc góc đọc sách mới trong lớp đã giúp học sinh cải thiện kỹ năng đọc hiểu rõ rệt như thế nào chỉ trong vài tuần."

"Thật sao? Vậy thì tốt quá," Nghi thở phào, cảm giác như trút bớt được một phần gánh nặng đang đè trên vai. "Em cứ sợ mình phải một mình đối mặt với cả một hệ thống, giờ có thêm được sự ủng hộ như vậy, em thấy vững tâm hơn nhiều."

"Em không hề một mình đâu," Nam nói, giọng chắc nịch. "Cả trường Nậm Cáy, cả bốn bản làng trên tuyến đường của em, đều đang đứng sau lưng em. Chỉ là những người ngồi trên huyện chưa nhìn thấy được điều đó thôi. Nhiệm vụ của mình là phải cho họ thấy."

Cuộc gọi kết thúc, Nghi nhìn ra ngoài cửa sổ, nơi bóng tối đã bao trùm cả thị trấn, chỉ còn vài ánh đèn le lói từ những ngôi nhà xung quanh. Cô cảm thấy một luồng sức mạnh mới đang len lỏi trong lòng, không phải sự tự tin mù quáng, mà là niềm tin được xây dựng từ sự đồng lòng của rất nhiều người — những người đã, đang, và sẽ tiếp tục sát cánh cùng cô trên chặng đường phía trước, dù kết quả cuối cùng có ra sao.