Chương 7 — Chuyến Xe Sách Giữa Núi Rừng

Lý Hoài Nam đã dạy học ở Điểm trường Nậm Cáy được sáu năm, kể từ ngày anh mới hai mươi bốn tuổi, vừa tốt nghiệp trường sư phạm với tấm bằng loại giỏi trong tay và cả một tương lai rộng mở nếu chọn ở lại thành phố. Nhưng anh đã chọn viết đơn tình nguyện lên vùng cao, một quyết định khiến không ít người quen biết anh ngỡ ngàng, kể cả bố mẹ anh, những người đã kỳ vọng con trai mình sẽ dạy ở một ngôi trường khang trang dưới xuôi, gần nhà, cuộc sống ổn định hơn.

Buổi tối sau ngày Nghi ghé thăm, khi lũ trẻ đã về nhà hết, chỉ còn lại Nam và cô giáo Vi Thị Ngần, người đồng nghiệp lớn tuổi hơn anh gần một giáp, đang cùng nhau chấm bài dưới ánh đèn dầu vì điện lưới ở đây vẫn còn chập chờn, chưa ổn định. Ngần vừa chấm bài vừa liếc nhìn Nam, ánh mắt tinh quái.

"Hôm nay cô thủ thư kia lên, thầy Nam mình có vẻ căng thẳng quá nhỉ," Ngần cười, giọng đầy trêu chọc. "Người ta tốt bụng mang sách lên tận đây mà thầy còn hỏi vặn vẹo như thẩm vấn ấy."

Nam gãi đầu, hơi ngượng. "Chị Ngần biết em không phải kiểu người vô cớ gay gắt với ai. Chỉ là em thấy nhiều chuyện rồi, sợ bọn trẻ lại phải thất vọng."

"Ừ, chị biết. Cái ông đoàn từ thiện năm kia lên chụp ảnh cả buổi, hứa xây nhà vệ sinh mới cho trường, rồi biến mất tăm, đến giờ vẫn chưa thấy tăm hơi. Nhưng nhìn cô Nghi hôm nay, chị thấy có vẻ khác đấy. Cô ấy ghi chép cẩn thận từng chi tiết, hỏi kỹ từng thứ trường mình thiếu, không giống mấy đoàn chỉ đến chụp ảnh rồi về." Ngần đặt bút xuống, nhìn Nam chăm chú hơn. "Mà thầy Nam để ý cô ấy kỹ vậy, chắc không chỉ vì sách đâu nhỉ?"

"Chị lại trêu em rồi," Nam cười, lắc đầu, nhưng trong lòng anh không thể phủ nhận rằng hình ảnh người phụ nữ trẻ đứng bên chiếc xe tải cũ kỹ, kiên nhẫn giải thích cho anh nghe về chương trình xe sách của cha mình, đã để lại một ấn tượng khó phai.

Đêm đó, sau khi Ngần đã về phòng nghỉ, Nam vẫn ngồi lại một mình bên chiếc bàn gỗ ngoài hiên, nhìn ra khoảng sân trường tối om, chỉ có tiếng côn trùng rả rích và ánh trăng lờ mờ chiếu qua tán lá. Anh lấy trong ngăn kéo bàn ra một tấm ảnh cũ đã sờn góc — tấm ảnh chụp anh và em trai, Lý Hoài Phong, hồi hai anh em còn nhỏ, đứng trước cổng một ngôi trường làng, cả hai đều mặc đồng phục, cười tươi rói.

Phong kém Nam ba tuổi, và cũng giống như Nam, cậu vốn là một học sinh thông minh, ham học. Nhưng gia đình Nam không khá giả, bố mất sớm vì tai nạn lao động khi Nam mới học lớp chín, một mình mẹ anh gồng gánh nuôi hai anh em bằng gánh hàng rong ngoài chợ. Đến năm Phong học lớp tám, kinh tế gia đình kiệt quệ đến mức không thể lo nổi học phí cho cả hai anh em cùng lúc, mẹ Nam đã phải đưa ra một quyết định đau lòng — để Nam, người anh học giỏi hơn và đã gần đến kỳ thi đại học, tiếp tục đi học, còn Phong phải nghỉ học giữa chừng, đi phụ việc ở một xưởng mộc trong làng.

Nam vẫn còn nhớ như in buổi tối Phong lặng lẽ xếp lại sách vở vào một chiếc hộp carton, không khóc, không than vãn, chỉ lặng lẽ nói với anh: "Anh học giỏi hơn em, anh học tiếp đi, sau này anh làm được gì lớn thì lo cho cả nhà." Câu nói ấy, thốt ra từ một cậu bé mười bốn tuổi, đã ám ảnh Nam suốt nhiều năm sau đó, mỗi khi anh ngồi trong giảng đường đại học, mỗi khi anh cầm tấm bằng tốt nghiệp trong tay, anh đều nghĩ đến em trai mình, đến những gì Phong đã phải hy sinh để anh có được ngày hôm nay.

Giờ đây, Phong đã ngoài hai mươi lăm tuổi, làm thợ mộc ở một xưởng gia đình dưới quê, cuộc sống cũng ổn định, có vợ có con, nhưng Nam biết trong lòng em trai mình vẫn còn một khoảng trống không gì lấp đầy được — khoảng trống của những ước mơ dang dở, của con đường học vấn bị cắt ngang không phải vì thiếu năng lực mà vì thiếu điều kiện. Chính vì vậy, khi tốt nghiệp sư phạm, Nam đã không chọn ở lại thành phố như bao bạn bè cùng lớp, mà viết đơn xin lên vùng cao dạy học, với một niềm tin mãnh liệt rằng nếu anh không thể thay đổi số phận của em trai mình, ít nhất anh có thể ngăn không cho bi kịch ấy lặp lại với những đứa trẻ khác.

Sáu năm ở Nậm Cáy, Nam đã chứng kiến không ít trường hợp tương tự — những đứa trẻ thông minh, ham học, nhưng phải nghỉ học giữa chừng vì gia đình cần thêm người làm nương, làm rẫy, hoặc đơn giản vì không đủ tiền mua sách vở, đóng học phí cho những kỳ học lên cao hơn ở trường huyện. Mỗi lần chứng kiến một học trò rời khỏi lớp học mãi mãi, Nam lại cảm thấy như vết thương cũ trong lòng mình bị khoét sâu thêm một lần nữa.

Chính vì thế, dù nhiều lần được đề nghị luân chuyển về những trường thuận lợi hơn, gần trung tâm huyện hơn, Nam đều từ chối. Anh đã quen với cuộc sống thiếu thốn ở đây — những bữa cơm đạm bạc, những đêm không có điện phải soạn giáo án dưới ánh đèn dầu, những mùa mưa đường sá lầy lội không thể ra khỏi bản cả tuần liền. Nhưng đổi lại, anh có được điều mà anh cho là ý nghĩa nhất trong cuộc đời mình — được nhìn thấy từng đứa trẻ trong bản lớn lên với con chữ trong đầu, dù con đường phía trước của chúng còn rất dài và gian nan.

Sáng hôm sau, khi Nam đứng lớp dạy bài Tập đọc cho nhóm học sinh lớp ba, anh để ý thấy Lò Văn Pao, dù đã học xong bài tối qua, vẫn tranh thủ giờ ra chơi ngồi lại trong lớp, cặm cụi đọc cuốn sách Toán nâng cao mà Nghi đã cho mượn hôm trước. Cảnh tượng ấy khiến lòng Nam chợt ấm lại, và anh nhận ra, có lẽ mình đã hơi vội vàng khi đánh giá người phụ nữ ấy chỉ qua một buổi gặp gỡ ngắn ngủi.

Giờ ra chơi, Ngần bước tới bên Nam, nhìn theo ánh mắt anh đang dõi về phía Pao. "Thầy thấy chưa, mới có một hôm mà thằng Pao đã khác hẳn rồi đấy. Cô thủ thư ấy có vẻ thật lòng thật đấy."

Nam gật đầu, im lặng một lúc rồi nói, giọng trầm ngâm. "Em hy vọng là vậy, chị Ngần ạ. Bọn trẻ ở đây đã chịu thiệt thòi nhiều rồi, không nên phải thất vọng thêm lần nào nữa."

"Vậy sao thầy không chủ động liên lạc, hỏi han xem chương trình bên đó cần gì để mình phối hợp, thay vì cứ ngồi đây đoán già đoán non?" Ngần nheo mắt, giọng đầy hàm ý.

Nam bật cười, lắc đầu trước sự tinh quái của người đồng nghiệp lớn tuổi. Nhưng câu nói của Ngần cũng khiến anh suy nghĩ. Tối đó, anh ngồi viết một lá thư ngắn, nhờ một người dân trong bản có việc xuống thị trấn mang giúp đến quầy trà sách của mẹ Nghi, nội dung đơn giản chỉ là danh sách các đầu sách trường đang cần nhất, kèm theo một dòng cảm ơn ngắn gọn vì chuyến đi vất vả hôm trước. Đó là một cử chỉ nhỏ, nhưng với Nam, nó cũng là một bước ngoặt — bước đầu tiên anh chủ động mở lòng, thay vì chỉ đứng từ xa dò xét như thói quen phòng thủ đã ăn sâu suốt nhiều năm qua.

Cô Ngần, người đã dạy ở Nậm Cáy được mười hai năm, còn lâu hơn cả Nam, cũng có câu chuyện của riêng mình, dù cô ít khi kể ra. Cô là người Tày, sinh ra và lớn lên ngay trong huyện Vạn Thác, từng có cơ hội chuyển về dạy ở một trường điểm dưới thị trấn nhưng đã từ chối, chọn ở lại vùng sâu vì không đành lòng nhìn những đứa trẻ cùng dân tộc mình lớn lên trong cảnh thiếu thốn giáo viên trầm trọng — có những năm điểm trường Nậm Cáy chỉ có một mình cô đứng lớp cho cả bốn khối, phải dạy ghép, xoay vòng liên tục hết nhóm này đến nhóm khác trong cùng một gian phòng.

"Hồi chị mới về đây, còn chưa có đường mòn như bây giờ đâu," Ngần từng kể với Nam trong một buổi tối rảnh rỗi, "chị phải đi bộ từ nhà lên trường mất nguyên một buổi sáng, có hôm gặp mưa, trơn trượt ngã sấp mặt giữa đường, sách vở ướt hết, về đến nơi phải hong khô từng trang một dưới bếp lửa. Nhưng chị chưa bao giờ nghĩ đến chuyện bỏ nghề, vì mỗi lần nhìn bọn trẻ đọc được một câu, viết được một chữ, chị lại thấy công sức mình bỏ ra xứng đáng."

Chính sự kiên định của Ngần, cộng với câu chuyện về em trai Phong luôn thường trực trong lòng, đã trở thành nguồn động lực âm thầm nuôi dưỡng quyết tâm của Nam suốt sáu năm qua. Hai người, dù một già một trẻ, một người sinh ra ở đây và một người từ nơi khác đến, lại có chung một niềm tin không lay chuyển — rằng con chữ là thứ duy nhất có thể mở ra cánh cửa tương lai cho những đứa trẻ vùng cao, và họ, những người thầy cô cắm bản, chính là những người giữ chìa khóa ấy, dù có phải đánh đổi bằng sự thiếu thốn, cô đơn, và đôi khi cả tuổi xuân của mình.

Vài ngày sau, khi Nam đang ngồi soạn giáo án bên hiên lớp, một cơn gió lạ thổi qua mang theo mùi mưa sắp đến từ phía những đỉnh núi xa. Anh ngẩng lên nhìn bầu trời đang dần chuyển màu xám xịt, trong lòng chợt nhớ đến lời hứa của Nghi sẽ quay lại, và tự hỏi liệu con đường mòn gian nan kia có cản trở được quyết tâm của cô hay không, hay giống như chính anh, một khi đã chọn con đường này, cô sẽ không dễ dàng bỏ cuộc.