Chương 12 — Chuyến Xe Sách Giữa Núi Rừng

Trước ngày họp chính thức một tuần, Nghi quyết định chủ động đến gặp riêng ông Thân Quốc Vinh, không phải để tranh cãi, mà để hiểu rõ hơn góc nhìn của người đang nắm quyền quyết định số phận chương trình, và nếu có thể, tìm cách thuyết phục ông trước khi mọi thứ trở nên căng thẳng hơn trong cuộc họp chính thức trước đông người.

Văn phòng của ông Vinh nằm ở tầng hai trụ sở Ủy ban huyện, một căn phòng gọn gàng, trên tường treo vài tấm bằng khen, và một chiếc màn hình lớn đặt góc phòng, đang chiếu một đoạn video quảng cáo về thiết bị ki-ốt thư viện số, hình ảnh những đứa trẻ thành thị ngồi trước màn hình cảm ứng, lướt qua hàng loạt sách điện tử với nụ cười tươi rói.

"Cô Nghi, mời ngồi," ông Vinh chỉ tay vào chiếc ghế đối diện bàn làm việc, giọng lịch sự nhưng có phần giữ khoảng cách. "Cô đến sớm để chuẩn bị cho buổi họp tuần sau à?"

"Dạ, cháu muốn trao đổi trước với chú, để hiểu rõ hơn lý do phòng Văn hóa đề xuất tạm dừng ngân sách cho chương trình của cháu," Nghi nói, cố giữ giọng bình tĩnh, dù trong lòng vẫn còn chút căng thẳng.

Ông Vinh gật đầu, ngả người ra sau ghế, giọng điệu chuyển sang chế độ thuyết trình quen thuộc. "Cô Nghi này, tôi không phủ nhận giá trị của chương trình xe sách, thành thật mà nói, tôi rất khâm phục những gì bố cô đã làm được. Nhưng công việc của tôi là phải nhìn vào bức tranh tổng thể, phải cân đối ngân sách sao cho hiệu quả nhất, phục vụ được nhiều người dân nhất với nguồn lực có hạn."

"Cháu hiểu điều đó, chú ạ," Nghi đáp, "nhưng cháu muốn hỏi, chú đã từng trực tiếp đến những bản như Séo Lử, Khuổi Trà, hay đặc biệt là điểm trường Nậm Cáy chưa? Chú có biết ở những nơi đó, điện lưới còn chưa ổn định, sóng điện thoại gần như không có, thì cái ki-ốt thư viện số kia sẽ hoạt động ra sao?"

Ông Vinh hơi khựng lại, rồi đáp, giọng có phần biện minh. "Đối tác cung cấp thiết bị đã cam kết trang bị pin năng lượng mặt trời và bộ phát wifi vệ tinh cho các điểm lắp đặt ở vùng sâu. Về mặt kỹ thuật, họ khẳng định hoàn toàn khả thi."

"Cháu không nghi ngờ về mặt lý thuyết, chú ạ. Nhưng thực tế vận hành ở vùng núi khắc nghiệt hơn nhiều so với những gì trình bày trên giấy tờ hay trong các video quảng cáo," Nghi nói, ánh mắt cô liếc nhanh về phía màn hình vẫn đang chiếu đoạn video kia. "Mùa mưa bão kéo dài nhiều tháng, sương mù dày đặc cả ngày, liệu tấm pin năng lượng mặt trời có đủ nắng để hoạt động không? Rồi khi thiết bị hỏng hóc, ai sẽ là người lên tận nơi sửa chữa, bảo trì? Cháu e là những chi phí ẩn đó sẽ lớn hơn nhiều so với những gì được tính toán ban đầu."

Ông Vinh im lặng một lúc, có vẻ như những câu hỏi của Nghi đã chạm đến một điểm mà ông chưa suy nghĩ thấu đáo. Nhưng rồi ông lấy lại vẻ tự tin thường thấy, nói tiếp. "Đó là những rủi ro kỹ thuật, chúng tôi sẽ có phương án dự phòng. Nhưng cô Nghi này, cô cũng phải nhìn nhận thực tế, chương trình xe sách của cô chỉ phục vụ được một số lượng hạn chế người dân, trong khi ngân sách bỏ ra để duy trì nó — xăng dầu, bảo trì xe, nhân công — không hề nhỏ nếu tính theo đầu người thụ hưởng."

"Chú có thể cho cháu biết, con số 'đầu người thụ hưởng' đó được tính toán dựa trên tiêu chí gì không ạ?" Nghi hỏi, giọng vẫn giữ được sự bình tĩnh dù trong lòng đã bắt đầu có chút bức xúc. "Vì nếu chỉ tính đơn thuần số lượt mượn sách chia cho chi phí vận hành, chú sẽ không thấy được những giá trị vô hình khác — như việc một đứa trẻ lần đầu tiên trong đời được cầm một cuốn truyện tranh, hay một người mẹ từng nghĩ đọc sách vô dụng giờ đây khuyến khích con mình học chữ. Những điều đó không thể quy đổi thành con số trên báo cáo, nhưng chúng thay đổi cả một thế hệ, chú ạ."

Ông Vinh nhìn Nghi một lúc lâu, ánh mắt ông có chút gì đó lay động, nhưng ngay sau đó, ông lại thở dài, giọng điệu trở nên thực tế hơn. "Cô Nghi, tôi hiểu những gì cô nói, và tôi thật lòng đánh giá cao tâm huyết của cô. Nhưng tôi cũng có áp lực của mình. Tỉnh đang thúc đẩy mạnh mẽ chương trình chuyển đổi số, có chỉ tiêu, có báo cáo thành tích phải nộp hằng quý. Nếu huyện không có động thái gì trong lĩnh vực này, chúng tôi sẽ bị đánh giá là chậm đổi mới, ảnh hưởng đến nhiều thứ khác nữa, không chỉ riêng lĩnh vực văn hóa."

Câu nói ấy khiến Nghi chợt nhận ra một điều — ông Vinh không hẳn là một kẻ vô tâm cố tình muốn dập tắt chương trình của cha cô, mà là một người đang bị kẹt giữa áp lực thành tích từ cấp trên và thực tế phức tạp ở cơ sở, một người đã bị những lời chào hàng hào nhoáng của doanh nghiệp cung cấp thiết bị thuyết phục quá mức, mà chưa có cơ hội hoặc chưa chịu bỏ thời gian để tận mắt chứng kiến thực tế khắc nghiệt của những bản làng xa xôi.

"Cháu hiểu áp lực của chú," Nghi nói, giọng dịu lại. "Nhưng cháu xin chú một việc, trước khi quyết định cuối cùng được đưa ra — chú có thể dành một ngày, đi cùng cháu lên Nậm Cáy, tận mắt xem cuộc sống ở đó như thế nào không? Cháu nghĩ, nếu chú tận mắt chứng kiến, chú sẽ có cái nhìn khác."

Ông Vinh có vẻ bất ngờ trước lời đề nghị thẳng thắn này, ông im lặng một lúc, ngón tay gõ nhẹ lên mặt bàn, suy nghĩ. "Để tôi xem lịch công tác, tôi không hứa chắc, nhưng tôi sẽ cân nhắc."

Đó không phải một lời đồng ý dứt khoát, nhưng cũng không phải một lời từ chối thẳng thừng, và với Nghi, đó đã là một tia hy vọng nhỏ nhoi đáng để bám víu. Cô đứng dậy, cảm ơn ông Vinh đã dành thời gian, rồi rời khỏi văn phòng, lòng vẫn còn ngổn ngang nhiều suy nghĩ.

Trên đường về, cô ghé qua quán trà của mẹ, kể lại toàn bộ cuộc trò chuyện. Bà Dung lắng nghe chăm chú, rồi nhận xét, giọng đầy suy tư. "Nghe con kể, mẹ thấy ông Vinh này không hẳn là người xấu, chỉ là ông ấy đang nhìn vấn đề qua một lăng kính khác, lăng kính của những con số và chỉ tiêu, chứ chưa từng thực sự chạm vào cuộc sống thật của bà con mình."

"Con cũng nghĩ vậy, mẹ ạ," Nghi gật đầu. "Nếu con có thể đưa ông ấy lên tận nơi, để ông ấy tận mắt chứng kiến, có lẽ mọi chuyện sẽ khác đi. Nhưng con không chắc ông ấy có thực sự sắp xếp được thời gian hay không, nhất là khi cuộc họp chính thức chỉ còn một tuần nữa."

Đêm đó, Nghi lại ngồi bên bàn làm việc, tiếp tục hoàn thiện bản báo cáo, nhưng lần này, cô thêm vào một phần mới — không chỉ là số liệu khô khan, mà là một lời mời chân thành, gửi kèm theo báo cáo, mời toàn bộ thành viên tham dự cuộc họp, bao gồm cả ông Vinh, có cơ hội tận mắt trải nghiệm một ngày trên tuyến đường xe sách, trước khi đưa ra quyết định cuối cùng về số phận của chương trình mà cha cô đã dày công xây dựng suốt mười sáu năm.

Cô gọi điện báo cho Nam về cuộc gặp với ông Vinh, kể lại chi tiết từng câu trao đổi. Nam lắng nghe chăm chú, rồi nhận xét, giọng trầm ngâm. "Nghe cách em kể, anh nghĩ ông Vinh này không phải kiểu người cố chấp đến mức không chịu lắng nghe. Vấn đề là ông ấy đang bị kẹp giữa hai luồng áp lực — một bên là những con số thành tích từ cấp trên, một bên là thực tế phức tạp ở cơ sở mà có lẽ ông ấy chưa từng trực tiếp trải nghiệm. Nếu em thuyết phục được ông ấy đích thân lên đây một lần, anh tin tình hình sẽ khác đi nhiều."

"Em cũng hy vọng vậy," Nghi đáp, "nhưng em sợ với lịch trình bận rộn của một cán bộ huyện, ông ấy sẽ viện đủ lý do để từ chối. Với lại, ngay cả khi ông ấy đồng ý, con đường lên Nậm Cáy gian nan thế này, liệu ông ấy có đủ kiên nhẫn để đi hết một vòng, hay giữa chừng đã bỏ cuộc quay về?"

"Vậy thì mình phải chuẩn bị thật kỹ cho ngày đó, nếu nó xảy ra," Nam nói, giọng đầy quyết tâm. "Không chỉ đưa ông ấy đi cho có, mà phải để ông ấy thực sự nhìn thấy, nghe thấy, cảm nhận được những gì bọn trẻ ở đây đang trải qua mỗi ngày. Anh sẽ nhờ chị Ngần chuẩn bị một buổi học đặc biệt, để ông ấy tận mắt chứng kiến các em học tập ra sao trong điều kiện thiếu thốn sách vở, thiếu điện, thiếu sóng."

Ý tưởng của Nam khiến Nghi thấy nhẹ nhõm hơn hẳn, như vừa tìm thấy một hướng đi cụ thể giữa mớ hỗn độn lo lắng đang bủa vây suốt những ngày qua. Cô ghi chú lại ý tưởng đó vào cuốn sổ tay, tự nhủ sẽ liên hệ lại với văn phòng ông Vinh trong vài ngày tới để xác nhận, đồng thời không quên chuẩn bị sẵn một phương án dự phòng, phòng khi lời mời của cô bị từ chối và mọi thứ phải giải quyết hoàn toàn dựa vào những gì trình bày được trong khuôn khổ cuộc họp chính thức sắp tới.

Trước khi tắt điện đi ngủ, Nghi mở lại cuốn sổ của cha một lần nữa, tìm đọc những đoạn ông từng viết về những lần phải đấu tranh với chính quyền địa phương ngày trước để xin được giấy phép hoạt động cho chương trình. Cô tìm thấy một đoạn ngắn, viết cách đây đã hơn mười năm: "Hôm nay bị từ chối lần thứ ba. Người ta bảo việc này không nằm trong kế hoạch ngân sách. Nhưng mình sẽ không bỏ cuộc. Cứ đi tìm, cứ hỏi, cứ giải thích, rồi sẽ có người hiểu." Đọc đến đó, Nghi mỉm cười, cảm thấy như cha đang ở ngay bên cạnh, tiếp thêm cho cô sức mạnh để đối diện với những gì còn ở phía trước, dù con đường thuyết phục một hệ thống quan liêu chưa bao giờ là điều dễ dàng, với ông ngày trước cũng như với cô bây giờ.