Chương 26 — Mùa Hè Sau Cơn Mưa

Nhờ lời kể của ông Sáu và cuộn phim, họ dần dựng lại toàn bộ diễn biến trận lũ trên một tấm bảng lớn dán kín tường phòng chiếu. Mưa kéo dài ba ngày liên tục, cổng số ba mở lúc 2 giờ 17 phút sáng, nước tràn vào khu bờ nam chỉ trong vòng chưa đầy một giờ đồng hồ. Cha Linh chạy về rạp giữa đêm mưa xối xả, biến phòng khán giả thành nơi trú cho hàng chục người không kịp sơ tán.

Mẹ Linh quay hình trong phòng máy, tay run nhưng vẫn giữ máy quay vững vàng. Phúc nhận lệnh từ ông Hải, nhưng không dám tự tay ký vào lệnh vận hành. Ông ta chọn im lặng, rồi sau đó sửa báo cáo để xóa dấu vết. Cha Linh nhận lỗi phần vận hành để bảo vệ những gia đình đã nhận hàng cứu trợ không đúng quy trình, một quyết định âm thầm mà không ai từng cảm ơn ông.

Linh nhìn sơ đồ, hiểu cha đã chọn một cái sai nhỏ để che một cái sai lớn hơn, một sự hy sinh thầm lặng kéo dài suốt mười tám năm. Ông cứu được nhiều người, nhưng khiến những người khác không biết mình bị cướp danh dự thay cho ông.

Mẹ nói bà từng phản đối kịch liệt quyết định ấy, nhưng cha bảo nếu ông bị bắt, Linh sẽ được đưa đi nơi an toàn, tránh xa mọi điều tra và dị nghị. Ông tin mọi chuyện sẽ được làm rõ sau đó, chỉ là vấn đề thời gian. Không ai ngờ mười tám năm trôi qua mà sự thật vẫn chưa được gọi đúng tên.

Minh hỏi nếu họ công bố, người thị trấn có muốn sống lại đêm lũ không, hay việc khơi lại chỉ khiến vết thương cũ rỉ máu thêm lần nữa. Linh nói họ đã sống với nó mỗi ngày bằng cách tránh nhắc, và sự tránh né ấy còn đau đớn hơn cả việc đối diện trực tiếp.

Họ mời một chuyên gia thủy lợi kiểm tra hiện trường, hy vọng có góc nhìn khách quan hơn những lời kể đầy cảm xúc. Chuyên gia tên Tân đến từ trường đại học tỉnh, dáng người gầy gò với cặp kính dày, mang theo một va-li dụng cụ đo đạc. Ông không nhận tiền, chỉ yêu cầu được xem bản gốc sổ đo nước và hiện trường cửa đê. Ông đi cùng Linh dưới cái nắng gắt suốt cả buổi sáng, dùng thước đo vết xước trên tay van một cách tỉ mỉ đến khó tin. Mỗi lần ông cúi xuống, Hậu lại hỏi có cần thước đo cảm xúc không. Tân bảo nếu có, cậu nên đo mức nói nhiều của mình trước, khiến cả nhóm bật cười giữa cái nắng oi ả.

Kết luận sơ bộ của Tân cho thấy cổng đê bị vận hành sai quy trình nghiêm trọng. Điều đó đủ để mở hồ sơ điều tra chính thức, nhưng chưa đủ để kết tội một cá nhân cụ thể. Tân giải thích cặn kẽ rằng nước không chỉ dâng vì một người mở van. Có người đã tắt hệ thống cảnh báo, có người trì hoãn lệnh sơ tán, có người sửa giấy tờ sau đó để che giấu dấu vết. Trách nhiệm giống một mạng dây chằng chịt, kéo sai một nút sẽ làm nhiều người khác ngã theo.

Linh nghe, thấy buồn vì công lý cần thời gian, còn một đời người đã hết, cha cô đã không còn sống để chứng kiến ngày minh oan. Minh bảo thời gian chậm không có nghĩa là vô ích. Có những người chờ để tên mình được đặt đúng, dù phải chờ đến khi tóc đã bạc.

Họ dựng một bảng thời gian chi tiết trong phòng chiếu, mỗi màu bút đại diện cho một nguồn thông tin khác nhau: phim tư liệu, hồ sơ giấy tờ, lời kể nhân chứng, số liệu kỹ thuật. Những đoạn chưa chắc chắn được đánh dấu bằng dây vàng buộc chéo qua. Mai không cho phép ai gọi chúng là sự thật cho đến khi có đối chiếu đầy đủ từ ít nhất hai nguồn độc lập.

Một tối, Phúc bất ngờ gửi tới bản sao nhật ký cuộc gọi từ điện thoại bàn văn phòng cũ. Có một cuộc gọi giữa ông và người phụ trách cảnh báo nước đúng vào thời điểm hệ thống bị tắt. Phúc nói bản thân không nhớ rõ nội dung, nhưng đồng ý để cơ quan điều tra xem xét. Linh nhận ra ông không còn trốn tránh hoàn toàn như trước, dù động cơ sâu xa có thể vẫn là để tự cứu lấy mình khỏi những cáo buộc nặng nề hơn.

Đêm ấy, rạp chiếu một bộ phim câm cổ điển từ những năm phim đen trắng còn thịnh hành. Không ai nói chuyện suốt buổi, nhưng mọi người ở lại tới cuối, những khuôn mặt được ánh sáng đen trắng chạm qua lặng lẽ, ai cũng tự viết lời thoại trong đầu mình. Khi màn hình tối, một cậu bé hỏi vì sao phim không có tiếng. Linh bảo đôi khi im lặng giúp người ta nghe thấy điều mình đã bỏ qua, một câu trả lời khiến cả người lớn lẫn trẻ con đều lặng đi suy ngẫm.

Tân mời Linh đến phòng thí nghiệm nhỏ của ông ở trường đại học tỉnh để xem mô hình cửa đê thu nhỏ. Ông cho cô thấy chỉ cần một van mở trễ mười phút, áp lực nước đã khác hoàn toàn, đủ để quyết định số phận của cả một khu dân cư. Nhưng ông cũng chỉ ra những yếu tố không thể quy cho một cá nhân duy nhất: thiết bị đã cũ kỹ xuống cấp, lịch bảo trì bị cắt giảm để tiết kiệm chi phí, cảnh báo không đến đúng người có thẩm quyền quyết định.

“Vậy có phải không ai chịu trách nhiệm?” Linh hỏi, giọng cô có chút thất vọng.

“Không. Nghĩa là trách nhiệm phải được chia đúng, không đổ hết lên người dễ bị đổ nhất.”

Linh ghi câu ấy vào hồ sơ, coi đó như một kim chỉ nam cho toàn bộ quá trình tìm kiếm sự thật còn lại. Cô không muốn cha mình được minh oan bằng cách tạo ra một kẻ khác để căm ghét thay thế. Hạ Vàng không phải nơi xây lại một câu chuyện đơn giản có kẻ ác và người hùng rạch ròi.

Họ tổ chức một buổi nói chuyện về an toàn trong rạp, mời cả những gia đình từng bị ảnh hưởng tham dự. Tân dùng chai nước, những viên bi nhỏ và một chiếc khay nhựa để mô phỏng dòng chảy của nước khi cổng đê mở ở các thời điểm khác nhau. Hậu làm rơi viên bi giữa buổi, bị trẻ con cười ồ. Cậu nhanh trí nói đó là minh họa cho việc một lỗi nhỏ có thể làm mọi thứ lệch hướng hoàn toàn, khiến buổi nói chuyện vừa nghiêm túc vừa gần gũi.

Sau buổi nói chuyện, mọi người thảo luận với quy định không ai phát biểu quá năm phút để tránh sa đà cảm xúc. Một cô giáo hỏi nếu lần sau có cảnh báo, ai sẽ quyết định sơ tán. Linh đưa cho cô bản quy trình mới đã soạn cùng Tân, nói không nên chờ một người hùng đứng ra gánh vác tất cả; mỗi người phải biết rõ phần việc của mình trong tình huống khẩn cấp.

Cô nhìn hàng ghế, thấy Phúc cũng đang ghi chép cẩn thận. Ông không còn đứng ngoài câu chuyện như trước, dù chưa chắc đã đứng hẳn về phía họ. Linh chấp nhận sự mơ hồ ấy, vì sự thật hiếm khi đến cùng một màu trắng đen rõ ràng.

Mai nhắc mọi người không dùng sự im lặng hay có mặt của Phúc làm bằng chứng ông đã thay đổi hoàn toàn. Linh đồng ý. Cô chỉ ghi nhận ông đã chọn ngồi lại thay vì bỏ đi, còn ông sẽ làm gì tiếp theo phải do thời gian trả lời, không ai có thể vội vàng kết luận.

Tân gửi bản mô hình thủy lực cho một nhóm kỹ sư độc lập ở thành phố để phản biện khách quan. Họ phản hồi rằng cần thêm số liệu mưa chi tiết hơn, nhưng đồng ý về cơ bản với cách tính ban đầu của ông. Linh đưa toàn bộ phản hồi vào phụ lục hồ sơ, kể cả những điểm chưa ủng hộ hoàn toàn kết luận của họ, vì cô hiểu một hồ sơ trung thực phải chứa cả những nghi vấn chưa được giải đáp.

Vài ngày sau buổi nói chuyện về an toàn, Tân ở lại An Bình lâu hơn dự định. Ông thuê một phòng trọ nhỏ gần chợ, nói với Linh rằng công việc này đã chạm vào một điều gì đó ông chưa bao giờ giải quyết trọn vẹn trong sự nghiệp của mình: cảm giác bất lực khi biết một thảm họa có thể phòng tránh được nhưng vẫn xảy ra vì những quyết định sai lầm của con người. Ông kể, giọng trầm xuống, rằng nhiều năm trước ông từng chứng kiến một vụ sạt lở ở một tỉnh khác, nơi ông cũng là người đưa ra cảnh báo nhưng bị phớt lờ, và ông đã sống với cảm giác day dứt đó suốt cả sự nghiệp.

Linh lắng nghe, nhận ra Tân không chỉ giúp họ vì trách nhiệm nghề nghiệp, mà còn vì ông đang tìm một cách để chuộc lại phần nào những gì ông không thể sửa chữa trong quá khứ của chính mình. Cô mời ông ở lại dùng bữa tối cùng cả nhóm, nơi dì Tám nấu một nồi canh chua đặc biệt để cảm ơn. Tân, lần đầu tiên kể từ khi xuất hiện ở An Bình, kể vài câu chuyện vui về thời sinh viên, khiến cả bàn ăn cười rộ, và Linh thấy ông không còn là một chuyên gia xa lạ, mà đã trở thành một phần của cái nhóm người kỳ lạ đang cùng nhau gánh vác Hạ Vàng.

Cuối bữa, Tân đề nghị dạy một lớp ngắn cho trẻ em trong khu vực về cách đọc các dấu hiệu cảnh báo lũ tự nhiên: mực nước, màu nước, tốc độ dòng chảy. Linh đồng ý ngay, thấy đó là một cách biến nỗi đau của quá khứ thành một điều gì đó hữu ích cho tương lai, thay vì chỉ mãi xoáy vào việc quy trách nhiệm cho những sai lầm đã qua.